Landsvirkjun

Raforkuverð til álfyrirtækja

29. apríl 2009

Raforkuverð til álfyrirtækja

Eðlilegt er að kallað sé eftir skýringum á því hvers vegna ekki tíðkast að upplýsa um verð í samningum íslenskra raforkufyrirtækja og þeirra orkufreku fyrirtækja, sem hér starfa. Raforkufyrirtækin eru að langmestu leyti í eigu opinberra aðila, ríkis eða sveitarfélaga. Af hverju fær almenningur ekki upplýsingar um raforkuverð opinberra fyrirtækja? Hvers vegna hvílir viðskiptaleynd á síkum samningum? Hér verður reynt að svara þeim spurningum.

Samþykkt stjórnar Landsvirkjunar frá árinu 1995

Fyrstu samningar Landsvirkjunar vegna rafmagnssölu til ISAL og Íslenska járnblendifélagsins voru gerðir á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar. Á þeim tíma hafði Landsvirkjun í raun sérleyfi til að byggja stærri virkjanir og ekki var viðskiptaleynd á rafmagnsverði til stóriðju enda þurfti samþykki Alþingis fyrir orkusamningum við stóriðjufyrirtæki. Við útreikning á hagkvæmni rafmagnssamninga til stóriðju var miðað við að stóriðjan greiddi svokallaðan flýtingarkostnað vegna viðkomandi virkjunar­framkvæmda, sem tryggði að almenningur þyrfti ekki að greiða hærra rafmagnsverð en ella. Á síðasta áratug síðustu aldar breyttist innlendi raforkumarkaðurinn og aðrir raforkuframleiðendur juku framleiðslu sína og hófu rafmagnssölu til stóriðju. Jafnframt varð samkeppnin við erlenda aðila um rafmagnssölu til stóriðjufyrirtækja æ ljósari. Þetta hafði í för með sér að ekki þótti rétt af samkeppnisástæðum að opinbera verð í nýjum rafmagnssamningum við stóriðju og samþykkti stjórn Landsvirkjunar einróma á stjórnar­fundi 7. nóvember 1995 eftirfarandi ályktun:

„Stjórn Landsvirkjunar ályktar að það geti verið til þess fallið að veikja samningsstöðu Landsvirkjunar að því er varðar samninga um orkusölu til stóriðju, að viðsemjendur fyrirtækisins hafi aðgang að verðákvæðum áður gerðra rafmagnssamninga og samþykkir því að viðskiptaleynd skuli ríkja um orkuverðsákvæði fyrirhugaðs viðaukasamnings við Íslenska álfélagið hf.“

Allir stjórnarmenn, hvar í flokki sem þeir stóðu, greiddu tillögunni atkvæði. Þannig var talið að það þjónaði best hagsmunum Landsvirkjunar að trúnaður ríkti um orkuverð. Minna má á að skömmu eftir þessa samþykkt gekk Landsvirkjun frá samningi bæði vegna stækkunar Járnblendifélagsins og til Norðuráls. Ljóst er að trúnaður um rafmagnsverð var lykilatriði fyrir samningsstöðu Landsvirkjunar á þeim tíma.

Upplýsingar til eigenda

Frá þessum tíma hafa raforkusamningar til stóriðju verið trúnaðarmál. Eigendur Landsvirkjunar hafa að sjálfsögðu verið upplýstir um verð og forsendur. Þannig fengu ríkisstjórn, borgarstjórn Reykjavíkur og bæjarstjórn Akureyrar upplýsingarnar ásamt iðnaðarnefnd Alþingis þegar Landsvirkjun var í eigu þriggja aðila. Áður en raforkusamningurinn við Alcoa vegna Fjarðaáls var undirritaður var þar að auki skipuð sameiginleg nefnd eigenda til að kanna allar forsendur málsins og meta arðsemi verkefnisins með sjálfstæðum hætti. Sú meginbreyting hefur orðið að ekki er lengur litið til flýtingarkostnaðar heldur er sérhvert verkefni metið eitt og sér m.a. vegna breytts skipulags raforkumála. Arðsemi Kárahnjúkavirkjunar hefur verið metin og endurmetin og niðurstöðurnar úr því mati hafa verið birtar opinberlega. Slíkar upplýsingar eru í raun mikilvægari fyrir almenning til að kanna hvort vel sé haldið á opinberum eignum en sjálft rafmagnsverðið.

Raforkufyrirtæki á samkeppnismarkaði

Á undanförnum árum hefur orðið mikil breyting í rekstrarumhverfi raforkufyrirtækjanna. Orkusölufyrirtækin starfa í samkeppnisumhverfi og nú gera þau raforkusamning við íslensk fyrirtæki, sem kaupa mikla orku. Slíkir samningar eru oft gerðir á grundvelli útboðs og er verð ekki gefið upp. Það er almenn regla, þar sem samkeppni ríkir, að gefa ekki upp verð milli birgja og smásala. Þegar um einokunarstarfsemi er að ræða gilda verðskrár. Þannig eru í gildi verðskrár hjá Landsneti fyrir flutning á rafmagni – einnig rafmagni til stóriðju.

Hér er í raun komið að kjarna málsins. Það er ekki gerlegt í samkeppnisumhverfi að opinbera öll verð. Hagkaup og Bónus gefa að sjálfsögðu ekki upp verð frá birgjum vegna viðskiptahagsmuna. Vandi raforkufyrirtækjanna er sá að þau eru í eigu opinberra aðila og þess vegna eru gerðar meiri kröfur um gagnsæi í rekstri þeirra. En þau starfa einnig í samkeppnisumhverfi þar sem óheimilt er að hafa samráð um verð til neytenda og upplýsingar um verð milli fyrirtækja eru ekki gefnar. Hvenær sem er getur einkafyrirtæki haslað sér völl í raforkuvinnslu. Slíku fyrirtæki verður ekki skylt að gefa upp verð án lagafyrirmæla.

Þessu til viðbótar þarf að hafa í huga að raforkuverð í samningum við álverin er ekki eitt fast verð. Í flestum tilvikum breytist verðið, þegar álverð breytist á heimsmarkaði, en það sveiflast mikið frá einum tíma til annars. Tekjurnar eru einnig háðar gengi Bandaríkjadals á hverjum tíma. Væntanleg arðsemi verkefnanna gefur meiri upplýsingar um gæði raforkusamninganna en verð sem tekur sífelldum breytingum.

Arðsemin skiptir mestu máli

Arðsemi Kárahnjúkavirkjunar var metin þegar ákveðið var að efna til framkvæmdanna. Endurmat á arðseminni fór fram um áramótin 2007/2008 og þá kom í ljós að vænt arðsemi var meiri en upphaflega var áætlað. Ítarleg skýrsla var lögð fyrir Alþingi um þetta mál á vorþinginu 2008. Hátt verð hefur verið á áli á síðustu árum og endurspeglast það í góðri eiginfjárstöðu Landsvirkjunar. Verðlækkun á áli hefur auðvitað að sama skapi slæm áhrif á afkomu fyrirtækisins en á móti kemur að vextir hafa lækkað á erlendum lánamörkuðum. Verð til almennings hefur hins vegar lítið breyst að undanförnu þrátt fyrir mikla verðbólgu og orkuverð hér á landi er nú með því lægsta í V-Evrópu.

Eins og sést á framangreindu er það ekki einfalt mál að opinbera raforkuverð í raforkusamningum milli fyrirtækja. Slíkt jafngildir því að nýlegar breytingar á raforku­lögum verði teknar aftur. Þess vegna skiptir máli að raforkufyrirtækin geri opinberlega grein fyrir arðsemi verkefnanna og beri hana saman við arðsemiskröfur hliðstæðra verkefna innanlands sem utan. Þannig fær almenningur þær upplýsingar sem mestu máli skipta fyrir eigendur.

Friðrik Sophusson

Fréttasafn Prenta