Um tilgang Kelduármiðlunar Kárahnjúkavirkjunar
Í Morgunblaðinu þann 24. júlí ræðir Óli Grétar Blöndal Sveinsson um Kelduármiðlun og lýsir vatnafræðilegum hönnunarforsendum veitukerfis Kárahnjúkavirkjunar.
Í grein Ómars Ragnarssonar, sem birt var í Morgunblaðinu hinn 20. júlí sl. er fjallað um Kelduármiðlun Kárahnjúkavirkjunar og þeim tilmælum beint til Landsvirkjunar að minnka miðlunina verulega. Af því tilefni þykir rétt að fjalla lítillega um forsendur vatnafræðilegrar hönnunar þessa hluta Kárahnjúkavirkjunar.
Vatn sem nýtt er í Fljótsdalsstöð Kárahnjúkavirkjunar kemur nokkurn veginn að ¾ hlutum frá Hálslóni (Jökulsá á Brú) og að ¼ hluta frá Ufsarveitu austan Snæfells. Ufsarveita veitir vatni úr Jökulsá í Fljótsdal og Hraunaveitu (Kelduá og Grjótá) um Jökulsárgöng til Fljótsdalsstöðvar. Vatni Kelduár og Grjótár er miðlað í Kelduárlóni en vatn úr Jökulsá í Fljótsdal rennur ómiðlað inn í aðrennslisgöngin.
Skipting rennslis til Fljótsdalsstöðvar frá Hálslóni annars vegar og Ufsarveitu hins vegar er ekki stýrt að öðru leyti en að hægt er að takmarka rennsli sem kemur frá Ufsarveitu með því að loka að hluta inntaksloku Jökulsárganga. Skipting rennslisins stjórnast almennt af vatnsstöðu Hálslóns og vatnsnotkun Fljótsdalsstöðvar. Þegar lágt er í Hálslóni geta runnið allt að 90 rúmmetrar á sekúndu um Jökulsárgöng ef svo mikið vatn er til staðar í Ufsarveitu. Þegar Hálslón er í hæstu stöðu og rennsli um Fljótsdalsstöð er t.d. 120 rúmmetrar á sekúndu geta að hámarki komið 56 frá Ufsarveitu.</>
Mesta rennsli um Fljótsdalsstöð er 144 rúmmetrar á sekúndu. Í úrskurði umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar er ákvæði um að yfirfallsrennsli í Jökulsá í Fljótsdal skuli hafa forgang umfram yfirfallsrennsli við Hálslón. Í grein Ómars er látið líta út fyrir að ekki skipti máli hvar miðluninni á vatninu er fyrirkomið og ranghermt er að í samtengdu jarðgangakerfi Kárahnjúkavirkjunar hafi falist viðurkenning á því að svo sé. Hið rétta er að hagkvæmast hefði verið að stærð miðlunar á hvoru vatnasviði væri í samræmi við magn rennslis sem þar er nýtt, en það var ekki hægt eftir að fallið var frá miðlunarlóni á Eyjabökkum.
Af ofansögðu má vera ljóst að þó svo að miðlun í Kelduárlóni sé lítil eða 60 Gl í samanburði við 2.100 Gl í Hálslóni, þá er hún mjög mikilvæg og eina miðlunin sem hægt er að nota til að stýra vatni um Ufsarveitu.
Kelduárlón er venjulega fyllt yfir sumarið með vatni úr Kelduá og Grjótá en rennsli þeirra er mest á vori og sumri. Yfir vetrartímann er tæmt jafnt og þétt úr Kelduárlóni til að hægja á niðurdrætti Hálslóns en það dregur úr falltöpum í gangakerfi og eykur þar með fallhæð og nýtni vatns sem rennur í gegnum vélar Fljótsdalsstöðvar.
Á vorin þegar vatnsstaða Hálslóns er hvað lægst er mikilvægt að vorflóð frá Hraunaveitu nýtist sem best en til þess þarf að vera hægt að lengja nýtingartímabil vorflóðanna með miðlun í Kelduárlóni. Jafnframt hefur Kelduárlón dempandi áhrif á stór flóð sem geta komið í Kelduá yfir vetrartímann þegar hitalægðir ganga yfir landið með tilheyrandi úrkomu sem fellur á frosna snæviþakta jörð.
Vegna hlýnandi veðurfars var ákveðið að fresta um sinn framkvæmdum við austasta hluta Hraunaveitu, svonefnda Sauðárveitu, og er ekki talið að frestunin hafi áhrif á áreiðanleika orkuafhendingar frá Kárahnjúkavirkjun á næstu árum. Ekki er þar með sagt að hægt sé fresta eða draga úr öðrum framkvæmdum þó svo að síðustu ár hafi verið óvenju hlý enda má ennþá búast við köldum árum af og til í framtíðinni, hugsanlega eitthvað mildari en áður. Með hlýnandi veðurfari eykst jökulbráðnun mjög að sumri til meðan sólargangurinn er sem lengstur, en litlar breytingar verða á jökulbráðnun yfir veturinn.
Þessi aukna jökulbráðnun flýtir fyrir fyllingu Hálslóns á sumrin en eykur ekki endilega orkugetu yfir veturinn þar sem umframvatn tapast á yfirfalli Hálslóns. Folavatn, sem er talið allsérstætt með mikla grósku í svifkrabbasamfélagi vegna þess að það er fisklaust, fer undir í Kelduárlón þegar það fyllist á haustin. Engin leið er að tryggja að ekki berist fiskur í Folavatn í framtíðinni, sbr. mörg dæmi um stjórnlausa flutninga á fiski eins og t.d. í Langasjó og Fossárvötn á Múla.
Einhver jökulaur berst nú í Kelduá yfir hásumartímann en hann hefur farið minnkandi og eftir því sem jökullinn hopar frekar vegna hlýnandi veðurfars mun aurinn minnka og Kelduárlón ætti að verða tært í framtíðinni. Í grein sinni gerir Ómar tillögu um að lækka vatnsborð Kelduárlóns um 6 m og minnka þar með miðlunina úr 60 Gl í 20 Gl. Ómar leggur til að yfirfallsþröskuldur verði lækkaður um 6 m. Þó að hugmynd Ómars sé góðra gjalda verð þykir rétt að fram komi að yfirfallsþröskuldur við Kelduárlón er einungis um 2 m hár steyptur veggur. Því þyrfti að grafa meiri háttar skurð út úr lóninu til að lækka vatnsborðið um 6 m.
Að lokum er rétt að benda á að samningar um orkusölu til álvers Alcoa byggjast á núverandi hönnun Kárahnjúkavirkjunar og að hægt sé að afhenda orku til þess með vissum áreiðanleika. Þó að töluverðar líkur virðist vera til hlýnandi veðurfars er ekki talið fært að gera verulegar breytingar á virkjanamannvirkjum án þess að dregið sé þar með úr afhendingaröryggi.
Óli Grétar Blöndal Sveinsson er framkvæmdastjóri Rannsókna hjá Landsvirkjun Power.