Virkjunarsagan

Á árunum 1915 -1917 dvaldist hér á landi norski vélfræðingurinn Gotfred Sætersmoen við rannsóknir á Þjórsársvæðinu. Hann kom hingað til lands að tilhlutan Fossafélagsins Títans sem Einar Benediktsson skáld stofnaði ásamt fleirum. Sætersmoen setti niðurstöður sínar fram í skýrslu þar sem m.a. er lýst hugmyndum um virkjun Þjórsár við Búrfell.

Skyldi mestur hluti raforkunnar notaður við áburðarframleiðslu. Sætersmoen gerði ráð fyrir fimm virkjunum í Þjórsá frá Urriðafossi upp fyrir Búrfell og einni virkjun í Tungnaá, Hrauneyjafossvirkjun. Skyldi sú við Búrfell verða langstærst. Ætlunin var að stífla Þjórsá við Klofaey og veita vatninu um opna skurði í Bjarnarlón að inntaksstíflu í Sámsstaðaklifi.

Á árunum í kringum 1960 var í fullri alvöru kannað hvort ráðast ætti í stórvirkjun í Þjórsá. Slík virkjun yrði afar hagkvæm ef góð nýting á henni fengist frá upphafi. Almenn notkun rafmagns í landinu jókst alltof hægt til að gera Búrfellsvirkjun að fýsilegum kosti þá. Var því fljótlega hugað að mögulegri stóriðju í landinu sem nýtt gæti verulegan hluta framleiðslunnar frá upphafi. Ekki munu Íslendingar sjálfir hafa treyst sér til að hasla sér völl á því sviði.

Árið 1961 var Stóriðjunefnd sett á laggirnar til að kanna möguleika á að semja við erlenda aðila um rekstur stóriðju á Íslandi. Samtímis þessu fóru fram miklar undirbúningsrannsóknir að virkjun við Búrfell. Það fór síðan saman árið 1966 að gerður var samningur um álbræðslu svissneska fyrirtækisins Swiss Aluminium Ltd. í Straumsvík og að ákveðið var að ráðast í virkjun við Búrfell. Skyldi hvort tveggja hefja starfrækslu á árunum 1969 -1972. Með þessu móti tókst jafnframt að sjá hinum almenna raforkumarkaði fyrir hagkvæmri raforku.

Fossafélagið Títan

Árið 1914 var Einar Benediktsson aðili að stofnun Fossafélagsins Titan og þriggja systurfélaga þess, Sirius, Orion og Taurus og var markmið þessara félaga að virkja fossa Þjórsár. Titan var stærst þessara félaga og innan tíðar runnu hin smærri félög saman við Titan. Aflað var hlutafjár og vatnsréttinda og farið var út í umfangsmiklar mælingar á Þjórsá og nágrenni hennar. Mælingarnar voru í höndum norskra verkfræðinga undir forystu G. Sætersmoen, en hann átti jafnframt sæti í stjórn félagsins. Félagið gaf út bók árið 1918 er nefndist “Vandkraften i Thjorsá elv, Island” og fjallaði hún um niðurstöður þeirra rannsókna er gerðar höfðu verið, auk þeirra virkjunaráforma er félagið hafði. Var Búrfellsvirkjun langstærst þeirra virkjana sem ráðgerðar voru, en Urriðafossvirkjun var hins vegar fyrst í röðinni.

Í skýrslu sinni gerði Sætersmoen ráð fyrir fjórum virkjunum í neðri hluta Þjórsár frá Hagaey og niður fyrir Urriðafoss.

Efst var Skarðsvirkjun og átti hún að virkja 14 m fall frá efri hluta Hagaeyjar niður að Minnanúpshólma (Viðey). Stöðvarhús var staðsett á syðri bakka árinnar, skammt ofan við hólmann. Litlu neðar var Þjórsárholtsvirkjun sem ætlað var að virkja 19 m fall frá því skammt ofan við Ölmóðsey niður að Þjórsárholti. Stöðvarhús var staðsett undir Þjórsárholti á nyrðri bakka árinnar.

Næst neðst þessara virkjana var Hestafossvirkjun sem ætlað var að virkja 18 m fall, u.þ.b. frá fossbrún Búðafoss niður fyrir Hestafoss í Árneskvísl. Stöðvarhúsinu var ætlaður staður í Árnesi, rétt neðan við Hestafoss. Neðst í röð virkjana Sætersmoen var Urriðafossvirkjun.

Á myndinni hér að neðan má sjá að þar voru á ferð stórhuga menn. Vonuðust menn eftir því að fossanefnd myndi verða þeim hliðholl um virkjanir, en nefndina hafði Alþingi sett á laggirnar til þess að gera heildarúttekt á fossamálum og gera tillögur um framtíðarstefnu íslenskra stjórnvalda í virkjunarmálum.

Fossanefnd skilaði tillögum sínum árið 1919 og var álit meirihluta hennar að vísa bæri frá umsókn Titan og að stjórnvöld hæfu þess í stað undirbúning virkjana. Breyttar forsendur í stóriðjumálum þeirra tíma, ásamt kreppu í kjölfar heimsstyrjaldar höfðu þau áhrif að verulega dró út krafti Fossafélagsins Titan. Niðurstaða fossanefndar og jákvæð viðbrögð Alþingis við henni vógu einnig þungt, eins og gefur að skilja.

Titan hélt þó áfram að starfa og Einar fór nokkrar ferðir til Ameríku í fjáröflunarskyni, en allt kom fyrir ekki. Menn héldu að sér höndum. Þó virtust fjötrarnir vera að gefa sig hér heima fyrir, því eftir að járnbrautarmál voru sett á oddinn í tengslum við virkjun Þjórsár komst skriður á málin. Í frumvarpi sem varð að lögum 31. maí 1927 var Titan gefið leyfi til að virkja Urriðafoss í Þjórsá. Fól það leyfi í sér heimild til að gera uppistöðu í ánni ofan við fossinn, hækka eða lækka vatnsborð eða farveg og gera vatnsrásir ofanjarðar eða neðan eftir þörfum. Ráðgert var að hin fyrirhugaða virkjun yrði allt að 160.000 hestöfl, en það jafngildir um 117 MW. Þess ber að geta að þarna var reiknað með mun meira vatnsrennsli en nú fer um farveg Þjórsár, eða um 500 m3/s í stað 360 m3/s sem nú er að jafnaði.

Sakir fjárskorts varð ekkert úr þessum virkjunaráformum og lognaðist Fossafélagið Titan að mestu útaf uns félaginu var formlega slitið árið 1951.

Síðari tíma hugmyndir

Í nær heila öld hafa menn horft til virkjana í Þjórsá á fyrirhuguðu virkjunarsvæði. Á síðustu áratugum hafa fjölmargar virkjunarhugmyndir verið kannaðar á fyrirhuguðu framkvæmdasvæði í neðri hluta Þjórsár. Margir ólíkir kostir hafa verið skoðaðir og hafa þeim fylgt tilheyrandi inntaks- eða miðlunarlón og frárennslisskurðir eða -göng. Tækniþróun og auknar kröfur í umhverfismálum valda því að margar hinna eldri hugmynda eru ekki lengur gjaldgengar. Þá hafa jarðfræðirannsóknir á síðustu tveimur árum leitt í ljós að ýmsar hinna eldri hugmynda eru nánast óframkvæmanlegar auk þess sem eldri hæðarlínukort af svæðinu hafa reynst ónákvæm.

Allar hugmyndir hafa gengið út frá því að fall árinnar frá Hagaey niður fyrir Búðafoss eða Hestafoss yrði virkjað í tveimur eða þremur áföngum. Hér á eftir er tveimur þessara hugmynda lýst lauslega en gerð var grein fyrir þeim í skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. (1984). Annars vegar var gert ráð fyrir að fallið frá Núpi niður fyrir Búðafoss væri virkjað í tveimur áföngum og hins vegar var gert ráð fyrir virkjun fallsins frá Núpi niður fyrir Árnessporð í þremur áföngum.

Í báðum tilvikum var gert ráð fyrir virkjun með stíflu um 500 m ofan við Minnanúpshólma (Viðey) og um 4 km² inntakslóni með yfirborði í 116 m hæð. Inntak og stöðvarhús voru sambyggð í stíflunni á norðurbakka árinnar. Um 3 km langur frárennslisskurður var fyrirhugaður frá virkjuninni eftir árfarveginum niður fyrir Ölmóðsey þar sem vatnsborð er í 88 m hæð. Virkjað fall var 28 m og afl um 65 MW. Í báðum tilvikum var einnig gert ráð fyrir virkjun með stíflu yfir eyrarnar skammt neðan við Nautavað, milli Þjórsárholts og Vindásness. Þar hefði myndast um 10 km² inntakslón með yfirborði í 88 m hæð. Stöðvarhús var staðsett í Vindásnesi.

Í tveggja þrepa tilhögun var gert ráð fyrir að frárennslisskurður næði frá stöðvarhúsinu út í farveg Þjórsár og eftir farveginum niður í 64 m hæð neðan við Búðafoss. Virkjað fall var 24 m og afl um 55 MW. Samanlagt fall í þessari tveggja þrepa tilhögun er 52 m og afl virkjananna tveggja um 120 MW.

Í þriggja þrepa tilhögun var einnig gert ráð fyrir stöðvarhúsi í Vindásnesi en frárennslisskurðurinn lá beint út í farveg Árneskvíslar í 71 m hæð. Virkjað fall var 17 m og afl um 40 MW. Þriðja virkjunin var staðsett í Árneskvísl við Akbraut. Gert var ráð fyrir að Árneskvísl yrði stífluð við Akbraut og myndað um 4 km² inntakslón í farveginum sem næði upp undir Vindásnes. Frárennslisskurður var fyrirhugaður í farvegi Árneskvíslar frá Akbraut að Árnessporði í um 53 m hæð. Virkjað fall var 17 m og afl um 40 MW.

Samanlagt fall í þriggja þrepa tilhöguninni var 62 m og afl virkjananna þriggja um 145 MW. Samanlagt afl og orkuframleiðsla í tveggja þrepa tilhöguninni sem hér var lýst eru svipuð og í fyrirhugaðri virkjun við Núp en afl og orkuframleiðsla eru nokkru meiri í þriggja þrepa tilhöguninni. Umhverfisáhrif þessara eldri hugmynda hefðu á hinn bóginn orðið verulega meiri. T.d. hefði mun meira land farið undir vatn eða 15-20 km², verulega meiri óafturkræfar breytingar hefðu orðið á árfarvegum og sjónræn áhrif í heild mun meiri en núverandi áform munu hafa í för með sér.

Tengt efni:

Hugmyndir Gottred Sætersmoen um virkjanir í Þjórsá

Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Búrfell
Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Hestafoss 
Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Hrauneyjafoss
Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Hrauneyjafoss
Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Skarð
Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Urriðafoss
Hugmyndir Sætersmoen um virkjun við Þjórsárholt

Síðari tíma hugmyndir

Yfirlitsmynd af hugmyndum Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen frá 1984 um þrjár virkjanir í Þjórsá