Saga stöðvanna við Sogið

Árið 1906 kom fram hugmynd um að virkja Sogið fyrir rafvæðingu Reykjavíkur. Tekist var á um hvort virkja skyldi Sogið eða Elliðaárnar næstu árin. Þótti virkjun í Sogi bæjarfélaginu ofviða að sinni og voru Elliðaárnar þess vegna virkjaðar fyrst árið 1921.

Árið 1933 voru samþykkt lög á Alþingi um virkjun Sogsins og samkvæmt þeim hlaut Reykjavíkurbær sérleyfi til virkjunar þar. Sogsvirkjun var þá stofnuð sem sérstakt fyrirtæki í eigu bæjarins og var fyrsti áfangi Ljósafossvirkjunar boðinn út árið 1934. Árið 1935 var hafist handa og lokið við fyrri hluta Ljósafossvirkjunar árið 1937. Íslenska ríkið varð meðeigandi í Sogsvirkjun árið 1949 og átti helming í fyrirtækinu á móti Reykjavíkurborg frá og með 1953 fram til ársins 1966 þegar Sogsstöðvarnar voru lagðar til Landsvirkjunar sem hluti af stofnframlagi eigenda.

Ríkisstjórnin verður meðeigandi

Endurskoðun laga um Sogsvirkjun frá 1933 fór fram árið 1946 og samþykkti Alþingi þá ný lög sem veittu Reykjavíkurborg sérleyfi til virkjunar alls Sogsins smám saman, eftir því sem orkuþörf skapaðist. Í hvoru tveggja lögunum voru ákvæði um að Reykjavíkurborg væri skylt að selja Raforku frá Sogi til héraða utan Reykjavíkur og við ekki hærra verði en hún keypti sjálf. Þessi ákvæði voru þegar notuð 1938 með raforkusölu til Hafnarfjarðarkaupstaðar. Salan færðist mjög í aukana eftir heimsstyrjöldina, þegar Rafmagnsveitur ríkisins tóku að veita raforku um suðvesturhluta landsins. Þá keyptu þær alla orku sína frá Sogi í þessu skyni.

Árið 1949 kom fram ósk frá ríkisstjórninni um að hún gerðist meðeigandi í Sogsvirkjuninni og skírskotaði hún í því efni til ákvæða í Sogsvirkjunarlögunum. Var þá gerður samningur milli Reykjavíkurborgar og ríkisstjórnarinnar um þessa sameign. Reykjavík skyldi byrja sameignina með 85% eignarhluta og ríkið með 15%. Formaður stjórnarinnar varð þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, Gunnar Thoroddsen. Eftir því sem nýjum virkjunum yrði komið upp, skyldu eignarhlutföll eigendanna breytast, þannig að þegar fullvirkjað væri ættu þeir hvor um sig 50%.

Írafossvirkjun

Virkjunin er hönnuð og teiknuð af A.B Berdal í Ósló sem einnig var ráðunautur við Ljósafossvirkjun. Stöðvarhúsið er neðanjarðar með 650 m. löngum jarðgöngum fyrir frárennslisvatnið. Göngin eru steinsteypufóðruð og enda í stuttum frárennslisskurði út í ána. Mesta vatnsnotkun er 150 m³/sek. ætluð fyrir 3 vélasamstæður.

Virkjunin var byggð á árunum 1950-1953 og var samtímis lögð ný háspennulína sem enn í dag flytur alla orkuna úr Soginu til Reykjavíkur. Nýja línan var gerð fyrir 132 kV spennu og var henni ætlað að flytja alla orku frá Sogi fullvirkjuðu til Reykjavíkur. Írafossvirkjun nýtir 38 m fallhæð í neðri Sogsfossunum, Írafossi og Kistufossi, ásamt flúðum fyrir ofan fossana. Stíflan við Írafossvirkjun hækkaði vatnsborðið um 20 metra og er vatnsborðið nú jafnhátt útfallinu við Ljósafossstöðina.

Fyrsta virkjunarstigið var gert með 2 vélasamtæðum, 15 MW að afli hvor um sig, en í stöðvarhúsinu var gert ráð fyrir þriðju vélasamstæðunni sömu stærðar. Það voru fyrirtækin E. Pihl og Søn (Kaupmannahöfn) og Grävmaskiner og Östlunds Byggnads a.b. (Stokkhólmi) sem sáu um byggingavinnu, en rafalar og rafbúnaður til virkjunarinnar og tengivirkis var frá Westinghouse (New York). Hverflarnir af Francis gerð komu frá Tampella í Finnlandi.

Fjáröflunin varð með aðstoð E.C.A. í Washington D.C. Var það svonefnd Marshall-aðstoð með beinum lánum frá E.C.A. og Alþjóðabankanum til greiðslu á erlendum gjaldeyri virkjunarkostnaðar og enn fremur lán úr Mótvirðissjóði Íslands fyrir innlendum kostnaði. Sofnkostnaðurinn nam alls 165 millj. kr. með háspennulínu og stækkun aðalspennistöðvar við Elliðaár. Er miðað við þáverandi gengi ísl. krónunnar.

Vígsla stöðvarinnar fór fram þann 16. október með hátíðlegri athöfn að viðstöddu fjölmenni. Formaður stjórnar Sogsvirkjunar flutti ávarp og síðan gangsetti forseti Íslands, Ásgeir Ásgeirsson, fyrri vélasamstæðuna.