Hugtakasafnið

Afl

Hugtakið afl lýsir því hve mikil orka streymir á hverri tímaeiningu. Því segir aflið til um hversu hratt orkan kemur eða fer. Við það að hita vatn á lítilli eldavélarhellu er notað lítið afl. Stór eldavélarhella notar hins vegar mun meira afl. Áður fyrr var mælieiningin hestöfl oft notuð til að lýsa vélarafli en mælieiningin Wattt hefur víðast hvar leyst hana af hólmi. Sjá nánar hér að neðan í umfjöllun um Watt og kílówatt.

Forgangsorka

Forgangsorka er sú orka sem orkusali skuldbindur sig til að hafa ætíð til reiðu. Sjá einnig umfjöllun um ótryggða orku.

Hverfill

Rafmagnið verður til í hverflinum í orkuverum. Hverfillinn situr á öxli sem í vatnsaflstöðvum er oftast lóðréttur. Neðst á honum er vatnshjólið sem vatnið knýr. Á hinum enda öxulsins er rafalinn. Á honum sitja öflug segulstál sem snúast hratt. Í kringum segulstálin eru koparvafningar. Snúningurinn á segulstálunum kemur elektrónunum á hreyfingu og þar með verður rafstraumurinn til.

Ótryggð orka

Ótryggð orka er orka sem orkusali selur við lægra verði gegn því orkan sé aðeins afhent þegar hún er tiltæk. Til dæmis á nóttinni þegar álag á kerfið er lítið, eða í góðum vatnsárum þegar nóg vatn er tiltækt til að knýja vatnsorkuverin.

Rafmagn

Orðið rafmagn er haft um hverskonar fyrirbæri sem tengjast rafhleðslum og hreyfingum þeirra. Öreindir hafa allar ákveðna rafhleðslu, sem ýmist er jákvæð, neikvæð eða 0(núll) og táknið er e. Þannig hefur rafeind hleðsluna –e en róteind gagnstæða hleðslu +e. Heildarhleðsla þeirra beggja er því 0(núll). Nifteindir hafa enga hleðslu.

Í venjulegu efni eru nær eingöngu þessar þrjár ofangreindu öreindir, þ.e. rafeindir, róteindir og nifteindir, en langmest af rafeindum og róteindum. Venjulegt efni er því yfirleitt óhlaðið, hefur enga rafhleðslu og rafmagnið er því oftast ósýnilegt út á við. Það eru þó rafkraftarnir á milli róteinda og rafeinda, sem halda atómum efna saman og eiga þannig mikinn þátt í því að samloðandi efni skuli yfirleitt vera til.

Ef við greiðum þurrt hár flytjast rafeindir milli efnanna, frá hárinu og yfir á greiðuna. Greiðan fær þá neikvæða hleðslu, en hárið jákvæða, því þá eru róteindirnar orðnar fleiri í hárinu. Ef við berum greiðuna að pappírsstrimli á borðinu fyrir framan okkur sjáum við hann dragast að greiðunni, jafnvel lyftast frá borðinu. Þetta gerist vegna þess að rafeindirnar í pappírnum færast til innan strimilsins þannig að fram kemur aðdráttarkraftur milli hans og hleðslunnar í greiðunni. Í þessu togast á tveir meginkraftar, þyngdarkrafturinn og rafkraftar. En þeir síðar nefndu eru mun sterkari, þegar hlutur hefur á annað borð heildarhleðslu (eins og greiðan).

Tæki sem nýta rafmagn byggjast yfirleitt upp á straum rafeinda í leiðandi efni.

Spenna (rafspenna)

Spennu á rafkerfi má líkja við þrýsting í vatnskerfi þar sem þrýstingurinn á vatninu samsvarar rafstraumnum. SI mælieining er Volt (V), nefnd eftir ítalska eðlisfræðingnum Alessandro Volta.

Íslensk heimili nota 230 Volta riðspennu.

Straumur (rafstraumur)

Straum í rafkerfi má líkja við rennsli í vatnskerfi. Mælieining fyrir straum er Amper (A), nefnd eftir franska eðlisfræðingnum André-Marie Ampère.

Jafnstraumur og riðstraumur

Með jafnstraum er átt við rafstraum sem flæðir stöðugt í eina átt. Jafnstraumur er t.d. notaður í tækjum sem knúin eru með rafhlöðum. Allar rafhlöður hafa tvö skaut. Annað skautið er jákvætt og er merkt með +. Hitt er neikvætt og merkt með –. Ef við kveikjum á peru í vasaljósi sem lýsir með hjálp rafhlöðu flæða rafeindirnar frá öðru skauti rafhlöðunnar í gegnum peruna og til hins skautsins.

Riðstraumur er rafstraumur þar sem stefna straumsins breytist reglulega með ákveðnum takti (tíðni), ólíkt jafnstraumi. Raforka er yfirleitt unnin og henni dreift sem riðstraum. Á Íslandi er tíðnin 50 rið (sveiflur á sekúndu), en í Bandaríkjunum 60 rið.

Riðstraumur hefur þann kost að auðveldara er að breyta spennunni (með spennubreytum) og einnig hafa riðstraumsrafalar og riðstraumsmótorar ýmsa kosti umfram jafnstraum.

Einingin fyrir tíðni er Hz.

Kílówattstund

Kílówattstund (kWst eða kWh) er mælieining fyrir orku sem einkum er notuð til er til að mæla raforkunotkun og raforkuvinnslu. Eldarvélarhella sem er 1 kW notar á einni klukkustund orku sem nemur 1 kWst. Ljósapera sem er 60 wött og logar stöðugt notar 60 x 24 = 1,44 kWst á sólarhring. Ef kílówattstundin kostar 10 krónur þá kostar 14,4 krónur á sólarhring að láta slíka peru loga stöðugt.

Kolefnisspor

Loftslagsbókhald Landsvirkjunar ber heitið „Kolefnisspor Landsvirkjunar“ og er gefið út árlega. Í því kemur fram hvernig staða Landsvirkjunar er varðandi losun á CO2 út í andrúmsloftið. Haldið er bókhald á öllum starfsstöðvum LV um kolefnislosun og vill Landsvirkjun, með útgáfunni, sýna fordæmi þeim sem vilja halda bókhald um kolefnislosun starfsemi sinnar. Markmið Landsvirkjunar er að fyrirtækið verði kolefnishlutlaust í framtíðinni.

Tíðni

Tíðni, stundum nefnd sveiflutíðni, er mælikvarði á hversu oft tiltekinn atburður verður á ákveðinni tímaeiningu. Mælieining fyrir sveiflutíðni er Hertz, sem einnig nefnist rið á íslensku. Táknið fyrir tíðni er f og á það rætur sínar að rekja í enska heitið á tíðni, frequency.

Dæmi um bylgjur og tíðni

• Sem dæmi má nefna hljóð, en hljóð hefur ákveðna tíðni sem segir til um tónhæð hljóðsins. Tíðni hljóðsins ákvarðast af því hversu oft hljóðbylgjurnar sveiflast á sekúndu. Mannseyrað (á heilbrigðum ungum einstakling) getur numið hljóð frá 20 Hz (20 sveiflur á sekúndu, mjög djúpt hljóð) að 20.000 Hz (20.000 sveiflur á sekúndu, mjög bjart hljóð).
• Annað dæmi er tíðni rafmagns í raforkukerfum. Í Evrópu er þessi tíðni 50 Hz en í Bandaríkjunum er þessi tíðni 60 Hz. Þetta þýðir að spennan í kerfinu í Evrópu sveiflast 50 sinnum á sekúndu. Þetta þýðir m.a. að flúrperur blikka 50 sinnum á sekúndu, en sem betur fer blikka þær það hratt að augu okkar nema það ekki (augun í mannslíkamanum geta numið u.þ.b. 20Hz).

Vatnsbúskapur

Vatnsbúskapur er hugtak sem lýsir náttúrulegu rennsli í tiltekinni á eða á ákveðnu vatnasvæði. Vatnsbúskapur Landsvirkjunar er metinn út frá mælingum á 9 stöðum allt frá árinu 2002. Vatnsárið 2002/2003 var fremur gott sérstaklega á Austurlandi og markar að því er virðist upphaf tímabils með góðum vatnsárum. Síðasta vatnsár 2009/2010 er rétt yfir meðallagi frá 2002. Vatnsbúskapur Landsvirkjunar er mældur fyrir hvert vatnsár sem stendur frá 1. september til 31. ágúst.

Vatnsforði er reiknaður út fyrir lón Landsvirkjunar. Vatnsforðinn sýnir hversu mikið vatn er tiltækt í lónum Landsvirkjunar og stöðvar Landsvirkjunar geta nýtt sér.

Viðnám

Rafeindir komast auðveldlega í gegnum margar tegundir málma. Nokkrir málmar veita hins vegar meiri mótstöðu eða viðnám við rafeindunum. Við það hitnar málmurinn.

Ef við setjum rafstraum á vír sem veitir rafeindunum mikið viðnám verður til hiti. Málmurinn hitnar vegna þess að rafeindirnar núast saman og hita vírinn.

Þessi aðferð til að búa til hita er notuð í tækjum eins og eldavélum, brauðristum og mörgum öðrum tækjum sem gefa frá sér hita. Tæki eins og eldavélahellur, hraðsuðukatlar og bakarofnar eru öll hönnuð með það fyrir augum að veita rafeindunum mótstöðu og breyta raforkunni í hitaorku.

Watt og kílówatt

Watt er eining sem er notuð til þess að mæla afl. Afl lýsir getu til þess að framkvæma vinnu, eða umbreyta orku á tímaeiningu.

Eitt kílówatt (kW) er þúsund (1.000) wött (W) og eitt megawatt (MW) er milljón (1.000.000) wött.

Hámarks afl véla í bifreiðum er oft gefið upp í einingunni hestöfl. 1 kílówatt jafgildir 1,3 hestöflum. Bifreið sem hefur hámarks afl 100 kW er þannig 130 hestöfl.

Dæmigerð ljósapera er 60 wött. Dæmigerð brauðrist er 1.200 wött. Fljótsdalsstöð er stærsta vatnsaflstöð landsins. Afl hennar er 690.000.000 wött (690.000 kW eða 690 MW, sem er 925.000 hestöfl). Stöðin getur þannig knúið 11.500.000 ljósaperur sem hver um sig er 60 wött (690.000.000 / 60).