Blönduheiðar

Markmið vistheimtarverkefnisins í Blöndu felst í að bæta fyrir það gróðurlendi sem fyrirséð var að færi undir lón Blönduvirkjunar og þá fyrst og fremst að bæta það beitiland búfjár er tapaðist.

Upphafsaðstæður

Með byggingu Blönduvirkjunar var áin Blanda stífluð og við það myndaðist Blöndulón sem er 57 km² að flatarmáli og Gilsárlón 5 km² sem er inntakslón virkjunarinnar. Lónstæði Blönduvirkjunar var að mestu leyti gróið, en sunnan áhrifasvæðis virkjunarinnar var jarðvegsrof mjög virkt og áfok þaðan hafði valdið mikilli jarðvegsþykknun á grónum hluta heiðanna. Lónið stöðvaði þetta áfok þar sem virkustu áfoksgeirarnir höfnuðu í lónstæðinu. Áður en uppgræðsla hófst á heiðunum voru uppgræðslusvæðin mjög breytileg hvað varðar gróðurskilyrði og gróðurfar en þau áttu það flest sameiginlegt að vera nær örfoka og gróðurvana (90%). Afréttarlönd bænda eru á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði. Upprekstur fjár á heiðarnar hefur líklega verið hvað mestur um það leyti sem uppgræðslan hófst en fjöldi búfjár á Íslandi náði hámarki árið 1978.

Markmið uppgræðslu

Að bæta fyrir það gróðurlendi sem fyrirséð var að færi undir lón Blönduvirkjunar og þá fyrst og fremst að bæta það beitiland búfjár er tapaðist. Uppgræðslan átti að miða að því að koma af stað gróðri sem væri sambærilegur að beitargildi og varanleik við þann gróður sem glataðist undir lón og viðhalda honum með áburðardreifingu.

Aðgerðir

Uppgræðsla á Blönduheiðum hófst árið 1981. Borið var á og og fræi sáð á 6 svæði og voru 4 þeirra á Auðkúluheiði og 2 á Eyvindarstaðaheiði. Svæðin voru valin með það í huga að ræktunarskilyrði væru sem breytilegust. Þessi svæði voru síðan stækkuð og fleiri bættust við og urðu svæðin alls 18 talsins. Flatarmál uppgræðslusvæðanna í heild er um 50 km². Frá árinu 2003 hefur áburðardreifing nánast eingöngu farið fram á Eyvindarstaðaheiði þar sem enn er borið á um 600 ha svæði samkvæmt virkjunarsamningi hreppanna við Landsvirkjun.

Mat á árangri verkefnis

Uppgræðsluaðgerðir á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði í tengslum við byggingu Blönduvirkjunar eru eflaust þær umfangsmestu sem ráðist hefur verið í á hálendi Íslands. Alls hefur verið grætt upp land allt að 50 km² að flatarmáli með gróðurþekju er samsvarar 27 km² algróins lands. Þetta gróna land var fyrst og fremst graslendi með hátt beitargildi. Beitargildi þess lands sem fór undir vatn svaraði til sumarbeitar 2.000-3.000 ærgilda. Þar sem uppgræðsluaðgerðir hafa skilað ríflega sama fjölda fóðureininga má segja að markmiðum aðgerðanna hafi verið náð. Markmið með uppgræðslunni voru hins vegar nokkuð einhliða. Samningurinn kvað á um beitargildi og varanleika og hafði glatað gróðurlendi sem fór undir lón sem viðmiðun.

Beitargildið var mælanlegt en varanleikinn ekki. Rannsóknir sýndu að áburðargjöf og sáning á örfoka landi höfðu ekki breytt gróðri þannig að hann væri farinn að líkjast þurrlendisgróðri á svæðum í nágrenni uppgræðslusvæðanna heldur hafi myndast gróður sem væri nokkurs konar blanda af graslendi og melagróðri. Samhliða því að skapa beitiland fyrir búfé hefði verið æskilegt að taka tillit til stöðvunar jarðvegs- og gróðureyðingar, uppbyggingar jarðvegs, myndunar stöðugra gróðursamfélaga og viðhalds á fjölbreytileika.

Ekki er talið að tekist hafi að byggja upp lífrænan jarðveg sem staðið getur undir gróðri líkum þeim sem tapaðist og þar sem áburðargjöf hefur verið hætt á stórum hluta þess svæðis sem borið var á mun uppskera þeirra að öllum líkindum falla hratt. En á móti kemur að beit hefur verið létt af náttúrulegu gróðurlendi heiðanna og hefur heiðagróðurinn fengið tækifæri til að styrkjast vegna minnkandi beitar og vonir standa til að á Blönduheiðum stefni þróun til náttúrulegra vistkerfa.

Ljóst er að félags- og efnahagslegur ávinningur hefur verið verulegur af verkefninu sem m.a. hefur falist í atvinnusköpun fólks í sveitarfélaginu vegna starfa er tengdust uppgræðslunni. Má þar meðal annars nefna að víða voru reistar girðingar og byggðir vegslóðar er nýtast vegna ferðamennsku á svæðinu.  Mjög ítarlegar rannsóknir fóru fram samhliða uppgræðsluaðgerðum sem hafa skilað verulegri þekkingu og reynslu um uppgræðslustarf á hálendi landsins.

Draga má þann lærdóm af uppgræðslu á Blönduheiðum að markmiðin hefðu mátt vera víðtækari í upphafi og auk þess stöðugt í endurskoðun. Markmiðin miðuðu eingöngu að því að bæta það land sem tapaðist og skapa fóður fyrir búfé en ekki að viðhalda náttúrulegum gróðri eða tegundafjölbreytni á svæðinu.

Kort af uppgræðslusvæði á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði >>