Þingvallavatn og Sog

Endurreisn urriða í Þingvallavatni

Markmiðið með verkefninu er að koma upp sjálfbærum urriðastofni í Þingvallavatni með fiskræktaraðgerðurm og bæta þannig vistfræðileg skilyrði hans til uppeldis og hrygningar í vatninu.

Upphafsaðstæður

Þingvallavatn er 83,7 km² að flatarmáli og allt að 100 m djúpt og vatnasvið þess er 13.000 km². Í vatnið falla þrjár ár, Öxará við Þingvelli, Villingavatnsá og Ölfusvatnsá í Grafningi. Úr Þingvallavatni rennur Sogið sem er stærsta lindá landsins með um 100 m³/s rennsli um útfall vatnsins við Efra Sog. Í vatninu eru þrjár fisktegundir, bleikja, urriði og hornsíli. Fjögur afmörkuð afbrigði eru af bleikju í vatninu en þau eru murta, sílableikja, kuðungableikja og dvergbleikja. Urriðastofn Þingvallavatns hefur líklega verið einangraður frá sjó í árþúsundir vegna ófiskgengra fossa í Sogi. Urriðinn var víðfrægur og vinsæll af stangveiðimönnum langt út fyrir landsteinana sökum stærðar sinnar sem rekja má til góðra uppeldis- og fæðuskilyrða í vatninu. Árið 1959 var byggð stífla í útfalli vatnsins. Við stíflugerðina töpuðust aðal uppeldis- og hrygningarskilyrði urriðans í útfalli vatnsins og í dag hrygnir urriðinn aðallega í Öxará. Talið var að urriðastofn Þingvallavatns væri á undanhaldi og ef ekki yrði gripið til aðgerða yrði stofninn ekki sjálfbær til framtíðar. Þingvellir voru samþykktir á heimsminjaskrá UNESCO 2. júlí 2004.

Aðgerðir

Klakfiski var safnað í Öxárá haustin 1991, 1997 og 2001. Að lokinni kreistingu var klakfiski sleppt aftur í vatnið. Á árunum 1993-2004 var sleppt alls 132.000 urriðaseiðum í Þingvallavatn og þar af voru örmerkt alls 36.000 seiði. Haustið 1998 var 1.200 m³ af sérvaldri hrygningamöl komið fyrir meðfram bökkum útfallsins. Einnig var grafinn burt hluti malarfyllingar sem líklega hafði orðið til við byggingu stíflunnar inntaksmegin við útfallið. Hluta af hrognum klakfiskjar úr Öxará var síðan komið fyrir í mölinni.

Mat á árangri verkefnis

Aðgerðir sem miðað hafa að því að efla viðkomu urriðastofns Þingvallavatns hafa skilað þeim árangri að urriða hefur fjölgað mjög í vatninu og nýtir hann sér nú fleiri staði til hrygningar m.a. útfalli vatnsins og í Ölfusvatnsá. Niðurstöður seiðarannsóknar í útfalli Þingvallavatns sýndu að hrygning hafði átt stað við útfallið strax haustið 2004. Sumargömul náttúruleg urriðaseiði fundust í fyrsta skipti í Efra Sogi haustið 2007. Markmið aðgerða var að koma upp sjálfbærum urriðastofni í Þingvallavatni. Telja má að enn betri árangur næðist í kjölfar þeirra aðgerða sem farið var af stað með ef ráðist yrði í að gera fiskgengt milli útfalls og Efra Sogs. Það gæti leitt til þess að urriði nýtti sér betur útfall vatnsins og Efra Sog til uppeldis og hrygningar. Slík framkvæmd hefur verið til athugunar en endanleg útfærsla liggur ekki fyrir. Einnig verður að telja að aðgerðir er miðuðu að því að bæta skilyrði til hrygningar og uppeldis ofan útfallssins hafi skilað ágætum árangri en þær hafa ekki verið fullreyndar. Samfélagsleg áhrif aðgerðanna eru alla jafna mjög jákvæð. Töluverður áhugi er meðal almennings á veiði í vatninu og hafa aðgerðirnar verið hvatning til almennings til að fræðast um lífríki Þingvallavatns. Gott dæmi um það eru fræðsluerindi sem Þjóðgarðurinn á Þingvöllum stendur fyrir á hverju hausti um urriðann í Þingvallavatni. Í stefnumörkun Þjóðgarðsins á Þingvöllum 2004-2024 kemur fram að stefnt verði að samkomulagi við Landsvirkjun um stýringu miðlunar og vatnshæðar út frá þörfum lífríkis í vatninu og um endurheimt búsvæða fiskistofna sem glatast hafa. Segja má að með aðgerðum þessum hafi að hluta tekist að endurreisa líffræðilega fjölbreytni Þingvallavatns.

Vistheimt við Efra Sog

Markmið verkefnisins er að nýta botnflöt Efra Sogs, frá stíflu að Steingrímsstöð, til að auka framleiðslugetu þess svæðis fyrir lífríki með því að hleypa vatni undir árlokur Steingrímsstöðvar.

Upphafsaðstæður

Þingvallavatn er 83,7 km² stöðuvatn og úr því rennur Sog sem er stærsta lindá landsins með um 100 m³/s rennsli um útfall vatnsins við Efra Sog.  Stífla var byggð í útfalli Þingvallavatns árið 1959 og ári síðar var Steingrímsstöð, yngsta aflstöðin í Sogi, tekin í notkun.  Eftir byggingu stíflunnar var vatn aðeins á farvegi Efra Sogs þegar vatnsborð Þingvallavatns hækkaði of ört.  Með því að hafa viðvarandi rennsli í farveginum væri hægt að nýta botnflötinn til að endurheimta smádýralíf.

Aðgerðir

Allt frá árinu 1993 hefur Landsvirkjun að jafnaði hleypt um 4 m³/s af vatni úr Þingvallavatni undir lokur í stíflu Steingrímsstöðvar niður farveg Efra Sogs.  Viðvarandi rennsli er í farveginum er fer aldrei undir 4 m³/s.  En meira vatni er hleypt framhjá ef vatnsborð Þingvallavatns hækkar ört og nálgast hágildi rekstarmarka.

Mat á árangri verkefnis

Stöðugt framhjárennsli um farveg Efra Sogs hefur aukið framleiðslugetu þessa svæðis fyrir lífríki.  Botndýralíf neðan við stífluna hefur aukist þó að breytileiki sé töluverður í stofnstærð bitmýs milli ára.  Þessi breyting hefur sýnt sig að vera til góðs fyrir það vatnalíf sem er neðar í vistkerfinu þ.e. í Efra Sogi, Úlfljótsvatni og Sogi.

Kort af vistheimtarsvæðum við Þingvallavatn >>