Haustfundur 2025

Á fundinum var fjallað um hvernig við viljum að raforkumarkaðurinn þróist, hvort forgangsraða eigi orku til heimila og smærri fyrirtækja, hvort við getum áfram tryggt alþjóðlega samkeppnishæfni fyrir stórnotendur, en jafnframt séð til þess að ljósin haldist kveikt og símarnir hlaðnir á heimilum landsins.

Skýrt svar fékkst við spurningunni um hvort heimili og smærri fyrirtæki ættu að keppa við stórfyrirtæki um raforkuna. „Nei“ sögðu öll þau sem tóku þátt í pallborði, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, forstjóri Landsvirkjunar, forstjóri Landsnets, formaður Sjálfstæðisflokksins og sérfræðingur ASÍ.

Þóra Arnórsdóttir stjórnaði fundinum af röggsemi

Haukur Ásberg Hilmarsson, sérfræðingur á deild viðskiptagreiningar og þróunar markaða hjá Landsvirkjun, reið á vaðið með erindi sínu Lestin brunar, hraðar, hraðar. Hann benti á að engin lagaákvæði skylduðu orkuframleiðendur til að forgangsraða orkusölu til almennings og smærri fyrirtækja en raunin væri sú að það hefði verið gert og gefið góða raun. Orkukaupmáttur væri hvergi meiri en á Íslandi, verð hefði verið stöðugt og afhending trygg og hér hefðu stórnotendur getað keppt á alþjóðavettvangi vegna langtímasamninga sem sköpuðu fyrirsjáanleika í rekstri.

Haukur sagði að lagabreytingar væru í farvatninu sem væri ætlað að tryggja áfram raforkuöryggi almennra notenda. Hann benti á að orkukerfið okkar væri einangrað og framleiðslan breytileg milli ára. Stjórnvöld stæðu frammi fyrir tveimur spurningum:

• Á hæstbjóðandi að fá orkuna, alltaf?
• Eiga almennir notendur og stórnotendur að keppa um raforku?

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, sagði að fyrir 60 árum hefði verið lagður grunnur að stóriðjustefnu. Þá hafi Íslendingar hafist handa við að reisa öflugar virkjanir í þessu fámenna og dreifbýla landi. Samningar við stórfyrirtæki hafi verið grundvöllur þeirrar uppbyggingar og þjóðin öll notið góðs af. Hafa þyrfti þetta í huga þegar rætt væri um stóriðjuna sem orkusugu. Hún hefði þvert á móti verið grunnur að einhverju öruggasta og hreinasta orkukerfi heims.

Ráðherra sagði orku almennt ráðstafað með skynsamlegum hætti á Íslandi. Orkufyrirtækin hefðu leitast við að fá sanngjarnt verð fyrir orkuna, forðast að setja öll egg í sömu körfu og tryggt afhendingu raforku til almennings. Ríkisstjórnin væri að móta atvinnustefnu þar sem aukin orkuvinnsla væri rauði þráðurinn. Stjórnvöld yrðu að móta skýra stefnu og rammaáætlun yrði að taka mið af þeirri stefnu. Það væri alveg skýrt að stjórnvöld ætluðu sér að tryggja forgang heimila og almennra fyrirtækja, þar á meðal mikilvægra innviðafyrirtækja, til raforku. Til að tryggja þetta væru ýmsar lagabreytingar í farvatninu. Þar yrði að vanda til verka.

Ríkarður Ríkarðsson, framkvæmdastjóri Viðskiptaþróunar og nýsköpunar, rifjaði upp að fyrir rúmum 60 árum hefðu Íslendingar sýnt mikla framsýni og pólitíska forystu með því að móta atvinnustefnu og skapa verðmæti með öflugri orkuvinnslu og orkusæknum iðnaði. Þannig hefðum við tryggt almenningi orkuöryggi. Sú vegferð hafi skilað okkur miklu. Bein störf við orkuvinnslu og orkusækinn iðnað væru 3 þúsund og afleidd störf 9 þúsund, arðgreiðslur Landsvirkjunar í ríkissjóð sl. 4 ár hefðu numið 90 milljörðum kr. og útflutningstekjur stórnotenda á sl. ári numið 378 milljörðum kr., um 20% af heildarútflutningstekjum þjóðarinnar. Hann benti líka á að þjóðin ætti Landsvirkjun nú nærri skuldlausa, sem gæfi fjölmörg tækifæri til framtíðar.

Ríkarður lagði mikla áherslu á að orkuvinnsla á Íslandi þyrfti að vera samkeppnishæf. Við værum að keppa á alþjóðlegum vettvangi um þau stórfyrirtæki sem hér störfuðu. Enn væri fjöldi tækifæra til að efla orkuvinnslu. Hann benti á að landnýting Íslendinga undir orkuvinnslu væri hlutfallslega um 1/3 af nýtingunni í Noregi.

Nýleg merki um atvinnustefnu og orkuöflunarvilja stjórnvalda gefa góð fyrirheit um að íslensk stjórnvöld vilji spila til sigurs, að mati Ríkarðs. Vonandi myndi þar margt raungerast á næstu mánuðum.

Fimm tóku þátt í pallborðsumræðum undir stjórn Þóru Arnórsdóttur, forstöðumanns Samskipta hjá Landsvirkjun, þau Hörður Arnarson forstjóri, Jóhann Páll Jóhannsson ráðherra, Ragna Árnadóttir, forstjóri Landsnets, Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins og Auður Alfa Ólafsdóttir, sérfræðingur hjá ASÍ. Fljótlega varð ljóst að margt sameinaði pallborðsfólk í orkumálum.

Guðrún Hafsteinsdóttir svaraði spurningu um hugsanlega þverpólitíska samstöðu um stefnumörkun í orkumálum á þann hátt að það teldi hún mjög raunhæft. Síðasta ríkisstjórn hefði náð að rjúfa kyrrstöðu í málaflokknum, t.d. með samþykkt rammaáætlunar og nú væri beðið frekari skrefa í þeim efnum.

Auður Alfa sagði að hagsmunir almennings fælust ekki eingöngu í lágu orkuverði heldur í samkeppnishæfu atvinnulífi sem skapaði störf. Hún sagði of lítið talað um raforkukaupmátt smærri fyrirtækja, það yrði að huga að honum um leið og þess væri gætt að almenningur yrði ekki undir í samkeppni við stórnotendur um raforku.

Ragna Árnadóttir sagði áhrifaríkt að varpa fram spurningum um hvort almenningur ætti að sitja við sama borð og stórnotendur. Virkur raforkumarkaður myndi reynast okkur best en hann væri enn í mótun. Við þyrftum að byggja upp orkuinnviði, bæði í vinnslu og flutningi raforku. Landsnet vildi byggja upp kerfið á þann hátt að samkeppnishæfa umhverfið héldist óbreytt.

Hörður Arnarson var inntur eftir því hvers vegna honum væri raforkuöryggi almennings svo hugleikið fyrst Landsvirkjun bæri enga lagalega ábyrgð á því. Hann sagði ástæðu til að hafa áhyggjur af heimilum og smærri fyrirtækjum þegar aftur kreppti að á markaði, sem myndi eflaust gerast. Núna væru öll lón full og dregið hefði úr eftirspurn en það myndi breytast. Samkeppniseftirlitið og Eftirlitsstofnun EFTA sæktu að Landsvirkjun með spurningum um hvers vegna fyrirtækið seldi ekki orku til nýrra stórnotenda og tækju ekki mark á þeim svörum að sú orka væri ekki til.

Jóhann Páll sagði að stjórnmálin ættu að ráða næstu skrefum í orkuöflun. Rammaáætlun hafi verið ætlað að vera ráðgefandi fyrir stjórnvöld en hún ætti ekki lokaorðið. Rammaáætlun yrði að taka mið af orkuöflunaráætlunum stjórnvalda. Vonandi yrði samstaða innan stjórnmálanna meiri en hefði verið raunin hingað til.

Auður Alfa benti á að verkalýðshreyfingin í landinu væri í raun fjölmennasti stjórnmálaflokkur landsins. Yfirvöld gerðu rétt í því að hlusta eftir sjónarmiðum hennar. Gæta yrði að lýðræðislegum ferlum og samráði þegar rætt væri um leyfisveitingar og rammaáætlun.

Guðrún Hafsteinsdóttir sagði að fyrst ASÍ væri orðið stjórnmálaafl væri rétt að minna á mikilvægi stóriðju og þau áhrif sem samdráttur þar hefði. Hún vísaði til þess að starfsemi PCC á Bakka hefði nú stöðvast, samdráttur orðið hjá Elkem og Norðurál nýlega orðið fyrir alvarlegu áfalli. Samkeppnisstaða Íslands hefði verið sterk en slíkt gerðist ekki af sjálfu sér.

Ragna sagði ekki einfalt mál að vera í sporum stjórnvalda. Það væri ekki heldur einfalt að vera í sporum flutningsfyrirtækis í innviðaskuld. Íslendingar væru þrasarar og hefðu gaman af því. Sjónarmið væru mörg og margvísleg, fólk vildi t.d. ekki fá háspennumastur á eigið land sem flytti orku til annarra. En allir yrðu að leggjast á eitt með stjórnvöldum og leggja um leið þrasið til hliðar. Uppbygging flutningskerfis væri dýr og tímafrek og áætlanir riðluðust oft vegna ýmissa ljóna á veginum.

Hörður sagði að stór meirihluti þjóðarinnar hefði ávallt verið fylgjandi orkuöflun og frábært ef stjórnmálafólk næði líka að sameinast um það. Þau gætu átt orkuöflunarmálin saman, rétt eins og þjóðin öll ætti Landsvirkjun saman.

Aðspurður hvaða leiðir við hefðum til að halda samkeppnishæfni landsins svaraði ráðherra því að við yrðum að byggja upp flutningskerfi raforku og afla meiri orku. Flutningskerfi væri dýrt og kostnaður við uppbyggingu þess mætti ekki falla beint á neytendur. Stjórnvöld yrðu að ljúka við að móta stefnu um orkuöflun. Hingað til hefði raforkumarkaður verið tvískiptur í raun, þótt slíkt væri ekki áskilið í lögum. Við yrðum að vanda okkur ef við ætluðum ekki að raska gæðum almennings.

Hörður benti á að ekki væru allir virkjanakostir hagkvæmir, það borgaði sig ekki að ráðast í virkjanir ef fyrirséð væri að sú orkuvinnsla yrði allt of dýru verði keypt. Hann benti líka á, í umræðu um samkeppnishæfni, að Noregur væri farinn að niðurgreiða raforku til álvera um 50% og ESA léti það óáreitt.

Arðsemi orkugeirans er lág, sagði Hörður, en eignirnar nánast eilífðarvélar og þar tók hann dæmi af fyrstu virkjun sem Landsvirkjun reisti frá grunni, Búrfellsvirkjun, sem var tekin í notkun fyrir 56 árum.

Guðrún sagði að markaðurinn fylgdi framboði og eftirspurn. Við yrðum að svara aukinni eftirspurn eftir orku. Virkjanir fyrir stórnotendur hefðu skilað gríðarlegum hagsbótum fyrir almenning og heimilin ættu ekki að þurfa að berjast við stórnotendur um orku, það væri ójafn leikur.

Loks voru þátttakendur í pallborði beðnir að svara því hvort hæstbjóðandi á markaði ætti alltaf að fá orkuna sem hann þyrfti og hvort heimili og minni fyrirtæki ættu að keppa við stórnotendur um orku. Skemmst er frá því að segja að allir þátttakendur svöruðu báðum spurningum neitandi.