Beint í efniLandsvirkjun

Líffræðileg fjölbreytni

Við stöndum vörð um líffræðilega fjölbreytni með vistkerfisnálgun að leiðarljósi eins og segir í loftslags- og umhverfisstefnu okkar. Hér fjöllum við nánar um hugtakið líffræðileg fjölbreytni og okkar áherslur í málaflokknum.

Hvað er líffræðileg fjölbreytni?

Hugtakið líffræðileg fjölbreytni vísar til fjölbreytileika alls lífs á jörðinni, hvort heldur innan tegunda (erfðafræðilegur breytileiki), milli þeirra (tegundabreytileiki) eða milli vistkerfa. Þannig er líffræðileg fjölbreytni ekki eingöngu fjöldi tegunda, heldur líka breytileiki innan tegundarinnar, tegundasamsetning innan vistkerfa og samsetning vistkerfa í landslagsheildum.

Líffræðileg fjölbreytni er nauðsynleg til að viðhalda heilbrigði vistkerfa og virkni þeirra og er þar með undirstaða margs sem mannkynið reiðir sig á. Þar má nefna aðgang að fæðu, vatni, hreinu lofti, eldsneyti og byggingarefni. Því til viðbótar má nefnafrævun nytjaplantna, flóðavarnir og náttúruupplifun. Í fræðunum er þessi virkni vistkerfanna kölluð vistkerfaþjónusta og er hún í raun forsenda lífsgæða okkar.

Hnignun líffræðilegrar fjölbreytni

Við getum ekki lifað í og af náttúrunni án líffræðilegrar fjölbreytni og heilbrigðra vistkerfa og því er mikilvægt að standa vörð um og sporna gegn hnignun hennar samhliða nýtingu náttúruauðlinda.

Tap á líffræðilegri fjölbreytni er ein mest aðkallandi áskorun samtímans og hún er samofin loftslagsbreytingum og hnignun landgæða.

Talið er að 75% af landsvæði jarðar séu verulega breytt vegna umsvifa mannkyns. Einnig að villtum hryggdýrum hafi fækkað um 70% á síðustu fimm áratugum og að um þriðjungur allra skordýra geti verið í útrýmingarhættu.

Helstu ógnir líffræðilegrar fjölbreytni í heiminum eru:

  • búsvæðaeyðing (t.d. framræsla á votlendi og skógarhögg)
  • mengun (t.d. eiturefni, næringarefni og plast)
  • loftslagsbreytingar
  • útbreiðsla framandi tegunda og sjúkdóma
  • ofnýting náttúruauðlinda

Hnignun líffræðilegrar fjölbreytni er eitt af stærstu vandamálum samtímans og getur leitt til þess að vistkerfi nái ekki að viðhalda virkni sinni. Mikilvægt er að sporna við þessum breytingum og viðhalda fjölbreytninni. Fjölbreytni lífríkisins er forsenda heilbrigðra vistkerfa.

Samningur Sameinuðu þjóðanna

Þjóðir heims hafa sameinast um að varðveita líffræðilega fjölbreytni jarðar. 196 ríki hafa gerst aðilar að samningi Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni sem var samþykktur árið 1992 í Rio de Janeiro. Ísland er aðili að samningnum og með honum hafa stjórnvöld m.a. undirgengist að vernda líffræðilega fjölbreytni og stuðla að sjálfbærri nýtingu. Lögð er áhersla á að vakta lífríkið og endurbyggja röskuð vistkerfi.

Árið 2022 samþykktu aðildarríkin stefnu í þágu líffræðilegrar fjölbreytni til ársins 2050, svokallað Kunming-Montreal samkomulag (Global Biodiversity Framework). Meginsýn stefnunnar er heimur þar sem við mannfólkið lifum í sátt við náttúruna.

Í samkomulaginu eru sett fram 23 markmið sem á að vera búið að ná árið 2030 og felast m.a. í að vernda svæði sem teljast viðkvæm eða mikilvæg fyrir líffræðilega fjölbreytni, endurheimta röskuð vistkerfi, hefta landnám ágengra tegunda og nýta auðlindir á sjálfbæran hátt.

Vistkerfi Íslands

Erfitt getur reynst að meta líffræðilega fjölbreytni á heildstæðan hátt, þar sem hún tekur til margra þátta. Oft er horft til fjölda tegunda á tilteknu svæði sem mælikvarða á fjölbreytni. Slík nálgun getur gefið gagnlegar vísbendingar en er þó takmörkuð, sérstaklega þegar meta á verndargildi vistkerfa. Hún tekur hvorki mið af fjölbreytni innan tegunda, mikilvægi þeirra tegunda sem til staðar eru, né heldur af samspili og virkni vistkerfisins í heild. Afleiðingin getur verið sú að tegundafábreytt svæði njóta ekki sama vægis og tegundarík svæði, þrátt fyrir að þau hafi mikið verndargildi.

Vistkerfi Íslands eru dæmi um slíkar aðstæður. Þau eru fremur fátæk af tegundum, meðal annars vegna legu landsins og þess stutta tíma sem liðinn er frá því að landið var hulið jöklum. Aðstæður sem þessar geta leitt til þess að fjölbreytni innan tegunda sé mikil og vistkerfin hafi aðlagast þeim sérstöku aðstæðum sem hér ríkja. Slík vistkerfi eru ekki síður mikilvæg, þar sem gildi þeirra felst fremur í virkni og aðlögun en fjölda tegunda.

Áherslur Landsvirkjunar

Í loftslags- og umhverfisstefnu Landsvirkjunar kemur fram að fyrirtækið standi vörð um líffræðilega fjölbreytni með vistkerfisnálgun að leiðarljósi. Til að framfylgja þessari stefnu greinum við möguleg áhrif framkvæmda á umhverfið og grípum til aðgerða til að fyrirbyggja og draga úr áhrifunum. Við vinnum einnig markvisst að rannsóknum á lífríki á áhrifasvæðum okkar, hvort heldur á landi eða í vatni, með það að markmiði að þekkja áhrifin og lágmarka þau. Unnið er samkvæmt áherslum íslenskra stjórnvalda og alþjóðlegra viðmiða.

Í umhverfisstarfi Landsvirkjunar er m.a. horft til eftirfarandi markmiða Kunming-Montreal samkomulagsins:

  • Skipulag og stýringar taki mið af líffræðilegri fjölbreytni
  • Ákvarðanataka taki mið af líffræðilegri fjölbreytni
  • Vakta og upplýsa um áhrif á náttúru
  • Vinna að endurheimt vistkerfa
  • Draga úr dreifingu framandi tegunda
  • Draga úr áhættu vegna mengunar
  • Lágmarka áhrif loftslagsbreytinga
  • Tryggja virkni og þjónustu vistkerfa
  • Auka sjálfbæra neyslu og minnka sóun
  • Vinna að aukinni þekkingu