Af fjórklofnu vatni

Ætli vatn breytist mikið við að vera skipt í fjóra hluta frekar en þrjá? Þegar Sigölduvirkjun var byggð fyrir hálfri öld sýndu forverar okkar mikla forsjálni með því að gera ráð fyrir því að fjórðu vélinni yrði bætt við síðar. Nú er sá tími runninn upp.

Sótt var um öll leyfi með góðum fyrirvara og framkvæmdir hafnar við að koma fjórðu vélinni fyrir. En framkvæmdin var auðvitað kærð. Vatnið mun renna sömu leið og áður inn í stöðina, fara þar í gegnum fjórar vélar í stað þriggja áður og síðan út í afrennslisskurðinn sem hefur veitt því frá stöðinni frá því að hún tók til starfa 1978.

Niðurstaða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála var hins vegar sú að fella framkvæmdaleyfi Ásahrepps úr gildi, m.a. vegna þess að ekki hafi verið gætt að rétti almennings til að kynna sér þau atriði sem snúa að ástandi vatnshlota og áhrifa framkvæmdanna á þau. Eins og gæði vatns breytist við að skiptast í fernt frekar en þrennt.

Stækkun Sigöldu er frestað þar til búið verður að vinda ofan af þessu. Það verður ekki hætt við hana, það vita kærendur jafn vel og aðrir, en hugsanlega tefst hún eitthvað og kostnaður eykst. Þegar leyfisferlið er það flókið fyrir jafn einfalda og óumdeilda framkvæmd, að lítið sveitarfélag lendir í vandræðum við að veita rétt útgefið leyfi, erum við augljóslega komin út af sporinu með leyfisveitingaferlið – og svo mætti líka spyrja hvort reglan um meðalhóf hafi gleymst hjá nefndinni? Eða bara almenn skynsemi?

Á hverju ári flytjum við inn til Íslands um milljón tonn af jarðefnaeldsneyti og greiðum fyrir það um 160 milljarða króna í gjaldeyri. Orkunotkun hérlendis (án húshitunar) er um 60% endurnýjanleg raforka og 40% innflutt olía.

Orka er súrefni samfélagsins og ef við vinnum hana ekki sjálf, þá verður hún flutt inn í formi jarðefnaeldsneytis. Hvernig getur það verið betra og umhverfisvænna en okkar eigin, græna orka? Hvernig er hægt að leggjast gegn því að afli sé bætt inn á kerfið án nokkurs teljandi rasks eða áhrifa á umhverfið?

Sömu aðilar og kærðu stækkun Sigöldu eiga drjúgan hluta þeirra 40-50 kæra sem lagðar hafa verið fram á öllum stigum Hvammsvirkjunar. 1. júlí síðastliðinn var liðinn áratugur frá því að Alþingi færði Hvammsvirkjun í orkunýtingarflokk eftir ítarlegt mat verkefnastjórnar rammaáætlunar.

Þegar Hvammsvirkjun rís verður hún fyrsta og eina vatnsaflsvirkjunin sem hefur farið í gegnum rammaáætlun frá því að henni var komið á fót fyrir rúmum 12 árum - á þeim forsendum að þar væri komið verkfæri stjórnvalda til að skapa sátt um orkuvinnslu á Íslandi.

Lang flestum kærum hefur verið hafnað af úrskurðarnefndum og dómstólum. Í nokkrum tilfellum hefur lögfræðingum kærenda tekist að finna galla í málsmeðferð stjórnvalda. Ekki hefur verið tekið undir neina gagnrýni á útfærslu eða umhverfisáhrif virkjunarinnar. Meira en fjörutíu rifrildi um keisarans skegg hafa engu skilað nema töfum og kostnaði, því virkjunin mun sannarlega rísa. Verkefnið hefur uppfyllt öll tilskilin skilyrði.

Á þá að svipta almenning tækifæri til að hafa áhrif á stórar framkvæmdir? Nei, sannarlega ekki. Lýðræðið tryggir borgurunum margar leiðir til að hafa áhrif. Alþingi starfar að sama skapi í umboði kjósenda. Því er það svo að þegar löggjafinn hefur tekið ákvörðun um framkvæmd og lögbundnu ferli við það hefur verið fylgt, er mál að linni.

Því við verðum líka aðeins að íhuga kostnaðinn sem fylgir þessum margendurteknu kærumálum við uppbyggingu samfélagslega mikilvægra innviða. Allar þær þúsundir vinnustunda lögmanna, starfsmanna fyrirtækja eins og Landsvirkjunar og Landsnets, sveitarfélaganna, úrskurðarnefnda, allra stofnananna sem að koma, verktakanna sem geta ekki fylgt verkáætlun. Það er erfitt að slá á tölu, en þvílík sóun! Og hvar lendir kostnaðurinn? Auðvitað hvergi annars staðar en hjá okkur sjálfum, almenningi.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra boðar einföldun á leyfisveitingaferlinu á nýju ári og er óskandi að þingheimur geti sameinast um það skref, samfélaginu öllu til heilla. Með því er verið að stíga mikilvæg skref til að koma okkur úr þeim ógöngum sem við höfum komið okkur í og nánast gert ómögulegt að reisa nýjar virkjanir, þrátt fyrir skýran vilja ríkisstjórnar, nærsamfélags og mikils meirihluta þjóðarinnar.

Gleðilegt nýtt framkvæmdaár!