Sjálfbærniverkefninu Gaumi lokið

Sjálfbærniverkefnið Gaumur á Norðausturlandi varð til árið 2008 í tengslum við áform um uppbyggingu á Þeistareykjum og á Bakka við Húsavík. Markmið verkefnisins var að fylgjast með áhrifum framkvæmdanna á samfélag, umhverfi og efnahag svæðisins.

Árið 2024 var tekin ákvörðun um að það væri síðasta árið þar sem vöktunin færi fram með þessum hætti. Sjálfbærnivöktun Landsvirkjunar heldur því áfram og mun ná til nærsamfélags allra rekstrarsvæða fyrirtækisins.

Vöktun Gaums byggði á þremur meginflokkum:

• Samfélagsvísum sem vörpuðu ljósi á þróun íbúafjölda, menntun, þjónustu og lífsgæði
• Umhverfisvísum sem sneru að náttúru, auðlindum, vatnsgæðum og landnotkun
• Efnahagsvísum sem mældu stöðu atvinnulífs, vinnumarkaðar og fjármála sveitarfélaga

Vöktunargögnin eru frá árunum 2011-2024. Vöktunarsvæðinu var skipt í þrjú svæði, miðsvæði, austursvæði og vestursvæði og náði frá Eyjafjarðarsveit í vestri til Langanesbyggðar í austri.

Helstu niðurstöður Sjálfbærniverkefnisins Gaums hafa verið teknar saman í lokaskýrslu.

1. Niðurstöðurnar benda til þess að í heild standi samfélagið á traustum grunni hvað varðar íbúafjölda, öryggi og líðan fólks. Í samfélagsvísum kemur m.a. fram að íbúum á miðsvæði hefur fjölgað frá árinu 2011 og markmið um stöðugan íbúafjölda hefur náðst, þótt þróunin sé misjöfn milli sveitarfélaga. Jafnframt sýna niðurstöðurnar að hamingja og heilsa íbúa er almennt góð og öryggi mikið. Á sama tíma eru ákveðnar áskoranir m.a. í tengslum við tekjuþróun, menntun, jafnrétti og samgöngur. Þessa þætti þarf að styrkja til að efla sjálfbæra þróun til framtíðar.
2. Umhverfisvísar gefa til kynna að staða svæðisins sé sterk. Loftgæði, hljóðvist og vatnsgæði eru almennt góð og landnýting er í samræmi við landsskipulagsstefnu. Niðurstöður benda til þess að jarðhitanýting Landsvirkjunar sé sjálfbær og gróður og fuglalíf í nágrenni aflstöðva hafi að mestu haldist stöðugt eftir að framkvæmdum lauk. Bent er á mikilvægi áframhaldandi vöktunar, þörf á úrbótum í úrgangsmálum og hraðari orkuskipti í samgöngum.
3. Efnahagsvísar sýna að efnahagsstaða svæðisins er öflug og traust og byggir á orkuvinnslu, ferðaþjónustu, landbúnaði og opinberri þjónustu. Atvinnuþáttaka er mikil og atvinnuleysi lítið, en meðaltekjur íbúa eru þó lægri en á landsvísu og tekjur sveitarfélaga eru að hluta háðar fáum, stórum aðilum sem veldur sveiflum og takmörkuðu fjárhagslegu svigrúmi. Samhliða því bendir skýrslan á að áfram þurfi að efla og styðja við menntun og nýsköpun, styrkja frumkvöðlaumhverfið og styðja við fjölbreyttari atvinnuuppbyggingu til framtíðar.