Endursamningar lykillinn að stórbættum fjár­hag

Ísland er eyja og orkukerfið okkar tengist ekki öðrum orkukerfum. Staðreyndin er samt sú að við seljum rafmagnið okkar á alþjóðlegum markaði. Viðskiptavinir okkar eru stór og öflug alþjóðleg fyrirtæki með starfsemi um allan heim.

Sum þessara fyrirtækja hafa mun sterkari efnahagsreikning en Landsvirkjun – eitt þeirra skilaði hagnaði sem nemur rúmlega 3 þúsund milljörðum íslenskra króna á dögunum. Rætur þess félags, Rio Tinto, liggja í raforkuframleiðslu og álframleiðslu í Kanada. Móðurfélag Norðuráls er stærsti álframleiðandinn í Bandaríkjunum. Alcoa og Elkem eru meðal stærstu framleiðenda málma í Noregi og með starfsemi víða um heim. Þá hafa gagnaver, sem öll eiga íslenskar rætur, byggt upp mikla starfsemi í nágrannalöndunum á síðastliðnum misserum.

Öll eiga þessi fyrirtæki það sammerkt að hafa valið Ísland og Landsvirkjun eftir ítarlega skoðun. Valið stóð á milli okkar og landa á borð við Noreg og Kanada. Þau völdu okkur og við völdum þau. Saga Landsvirkjunar og viðskiptavina hennar er samofin saga atvinnuþróunar, verðmætasköpunar og bættra lífskjara. Við höfum vaxið saman og styrkt samkeppnishæfni hvert annars.

Landsvirkjun er lítið fyrirtæki í alþjóðlegum samanburði. Systurfélög okkar á Norðurlöndunum framleiða og selja margfalt meira rafmagn. Þá er eðlismunur á starfsemi orkufyrirtækis sem er með beinar tengingar við aðra raforkumarkaði og fyrirtækis sem starfar í lokuðu kerfi sem byggir eingöngu á endurnýjanlegum orkukostum. Þessi sérstaða okkar, ásamt stærðinni, gerir samningsstöðu Landsvirkjunar gagnvart alþjóðlegum viðskiptavinum snúna.

Viðskiptavinir okkar kaupa einnig raforku erlendis og að sumu leyti hafa orkufyrirtæki á samkeppnismörkuðum náð að standa sig betur en fyrirtæki hérlendis því þau hafa haft orku að bjóða nýjum viðskiptavinum. Nýleg dæmi um gagnaver sýna að þau hafa leitað til Finnlands, Noregs, Svíþjóðar og Danmerkur vegna þess að hér á landi hefur ekki verið tiltæk orka fyrir frekari vöxt. Við höfum þannig orðið af vaxtartækifærum vegna skorts á raforku.

Landsvirkjun er ekki aðeins smá miðað við aðra raforkuframleiðendur heldur einnig miðað við notendurna sjálfa. Rio Tinto notar til dæmis rúmlega fjórum sinnum meiri raforku en Landsvirkjun framleiðir. Þessi fyrirtæki eru harðir viðsemjendur sem eru vanir að semja um orkukaup hvar sem er í veröldinni. Þau eru eftirsóknarverðir viðskiptavinir sem eiga þess kost að færa starfsemi sína á milli landa þegar samningar renna út. Fjárhagslegur styrkur þeirra er einnig gríðarlegur og jafnast á við fjárhagslegan styrk heilu ríkjanna.

Allt frá stofnun Landsvirkjunar var sýn manna sú að raforkuverðið yrði fremur lágt í upphafi en myndi hækka þegar fram liðu stundir. Jóhannes Nordal, sem var stjórnarformaður fyrirtækisins fyrstu þrjá áratugina, ítrekaði þetta reglulega. Fram til ársins 2005 voru aðstæður erfiðar, orkuverð á heimsvísu lágt og samningsstaða Landsvirkjunar erfið í lokuðu kerfi. Fyrirtækið var mjög skuldsett, hafði aldrei greitt skatta og lítinn arð.

Endursamningar við Rio Tinto Alcan í Straumsvík árið 2010 mörkuðu kaflaskil. Síðan þá hefur okkur tekist vel upp við samningaborðið. Endursamningar á allra síðustu árum hafa verið lykillinn að stórbættum fjárhag Landsvirkjunar, niðurgreiðslu skulda og aukinni arðsemi. Arðgreiðslur til eiganda Landsvirkjunar – íslensku þjóðarinnar – nema samtals um 110 milljörðum króna fyrir síðustu fimm ár og um 70 milljarðar hafa verið greiddir í skatta á sama tímabili.

Fram undan er mikilvægasta endursamningaskeið í 60 ára sögu fyrirtækisins. Stærsti hlutinn snýr að Alcoa, sem notar þriðjung allrar raforku sem Landsvirkjun framleiðir. Samningurinn er til 40 ára og nú er komið að verðendurskoðun um miðbik samningstímans. Auk þess renna fleiri samningar út á næstu árum og viðræður um framhaldið standa yfir.

Í endursamningum felast bæði tækifæri og áskoranir. Hart er tekist á, enda eru þetta stærstu viðskiptasamningar sem gerðir eru hér á landi. Niðurstaðan litast af stöðunni á alþjóðlegum orku- og afurðamörkuðum. Okkur hefur þó alltaf tekist að ná saman að lokum.

Viðskiptavinir okkar eru í harðri alþjóðlegri samkeppni og rekstrarskilyrði þeirra hafa áhrif á greiðslugetuna. Á komandi árum viljum við raungera enn meiri verðmæti og fá hærra verð fyrir orkuna, en jafnframt halda áfram að vaxa með viðskiptavinum okkar. Sá tími sem Jóhannes Nordal sá fyrir sér er runninn upp: Tími til að uppskera ríkulega fyrir þær miklu fjárfestingar í orkuvinnslu sem lítil þjóð hefur byggt upp jafnt og þétt undanfarna áratugi.

__________

Greining birtist fyrst á visir.is 6. mars 2026