Fögnum úr­bótum án afslátta

Ferli leyfisveitinga vegna nýrra virkjana er komið í óefni og full ástæða til að fagna því að nú skuli loks stigin markviss skref til úrbóta. Allt of flókið og tímafrekt ferli er engum til góða, það hefur þvert á móti neikvæð áhrif á framþróun og atvinnuuppbyggingu.

Við Íslendingar höfum í gegnum aldirnar nýtt náttúruna okkur til hagsbóta. Við njótum þeirra forréttinda að hafa nýtt okkur vatnsafl og jarðvarma til orkuvinnslu og erum því minna háð jarðefnaeldsneyti en flestar aðrar þjóðir. Við höfum unnið að uppbyggingu orkuinnviða í gegnum tíðina með virðingu fyrir náttúru landsins að leiðarljósi, vandað til verka þannig að eftir er tekið samhliða því að stuðla að öflugu atvinnulífi víða um land og þeim lífsgæðum sem við njótum hér á landi.

Í áranna rás hefur mótast regluverk sem skilgreinir hvaða kröfur eru gerðar til framkvæmda og atvinnustarfsemi, meðal annars til að vernda þau gæði sem felast í náttúru landsins og tryggja aðkomu almennings. Ferli leyfisveitinga vegna orkuvinnslu hefur hins vegar verið í ólestri, sem hefur leitt til þess að undirbúningur nýrra virkjana hefur tekið mun lengri tíma en eðlilegt ætti að teljast. Leyfisveitingaferli nýrra virkjana er grundvallarþáttur í uppbyggingu orkukerfisins. Ferlið á að tryggja vönduð vinnubrögð og gefa hagsmunaaðilum færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. En ferlið er orðið mjög flókið og svifaseint og til þess fallið að stuðla að óþarfa töfum.

Þrátt fyrir gagnrýni á flækjustigið legg ég áherslu á að skýrt og réttlátt ferli leyfisveitinga er mjög mikilvægt. Ég tel að hægt sé að ná fram sama árangri með minni fyrirhöfn og á styttri tíma. Í stað þess að fara í gegnum 10 til 12 skref til að fá leyfi fyrir nýrri virkjun væri hægt að fækka skrefunum verulega án þess að veita afslátt af efnislegri meðferð eða samráði. Þetta væri hagræðing fyrir framkvæmdaraðila, stjórnsýsluna og almenning.

Hægagangur í leyfisveitingum hefur víðtæk áhrif. Þetta hefur áhrif á framboð raforku, sem aftur getur haft áhrif á orkuskipti, atvinnuuppbyggingu og raforkuöryggi, sérstaklega þegar vatnsár eru erfið, og þar með lífskjör í landinu. Virkjanir eru ómissandi innviðir og brýnir almannahagsmunir að uppbygging þeirra virkjana sem samþykktar hafa verið gangi vel fyrir sig.

En nú birtir til enda hafa stjórnvöld sýnt mikinn skilning á nauðsyn þess að einfalda og skýra allt ferlið. Stofnanir hafa verið sameinaðar og löggjöf breytt til að stuðla að aukinni skilvirkni og fyrirsjáanleika fyrir alla þátttakendur í ferlinu. Ég tel að vel hafi tekist til þar sem ekki hefur verið gengið á þátttökurétt almennings, hvergi slakað á kröfum til frammistöðu í umhverfismálum eða slakað á kröfum um upplýsingagjöf eða vönduð vinnubrögð.

Breytingar á löggjöf lofa góðu. Í tilfelli vatnsaflsvirkjana er nú hægt að sameina fjögur leyfi í eitt sem verður þá ígildi virkjanaleyfis, starfsleyfis, heimildar vegna breytinga á vatnshlotum og leyfi frá Fiskistofu. Hér er ekki verið að gefa neina afslætti frá þeim kröfum sem gerðar eru til framkvæmdaraðila eða draga úr möguleikum almennings til að koma að ferlinu. Þvert á móti tel ég að með þessum breytingum sé verið að bæta þjónustu við báða aðila með því að vera með einn afgreiðslustað sem ætti að einfalda öllum að fylgjast með framvindu verkefna og nálgast gögn máls. Hér er þó aðeins verið að samþætta hluta leyfisveitingaferlisins, en áfram verða margir afgreiðslustaðir og leyfisveitendur svo enn er verk að vinna.

Fjöldi kærumála hefur að miklu leyti snúist um málsmeðferð samkvæmt lögum um stjórn vatnamála og formgalla þeim tengt. Það er því vel að lög um stjórn vatnamála hafa verið uppfærð til að eyða óvissu um að það megi virkja vatnsafl á Íslandi og ákvæði sett um áhrifamat vatnsholta í lög um umhverfismat, svo eitthvað sé nefnt. Hér er þó enn verk að vinna því áfram halda kærumálin þar sem látið er reyna á innleiðingu vatnatilskipunar Evrópusambandsins.

Ég hlakka til að sjá næstu virkjun fara í gegnum uppfært leyfisveitingaferli og hvernig það mun reynast í að fækka óþarfa töfum og stytta undirbúningstímann, vonandi um 1-2 ár (úr 5 árum eftir að virkjun er komin í orkunýtingarflokk). Það er mikilvægt að framkvæmdaraðilar og leyfisveitendur uppfæri verklag að nýrri löggjöf. Þar vil ég sérstaklega hvetja viðkomandi stofnanir til að veita góðar og aðgengilegar leiðbeiningar til að tryggja að ferlið gangi vel fyrir sig, að öll sem vilja taka þátt hafi tækifæri til þess og umfram allt að vandað sé til verka.

Eitt er að breyta lögum og reglum, annað að hrinda þeim breytingum örugglega í framkvæmd. Mikilvægt er að vel takist til við innleiðingu til að væntur árangur náist. Bætt skilvirkni og aukinn fyrirsjáanleiki ætti að vera til bóta fyrir okkur öll sem komum að leyfisveitingaferli virkjana, kröfur um frammistöðu í umhverfismálum verða óbreyttar og öll hafa rödd víða í ferlinu.

_________

Greinin birtist fyrst á visir.is 7. apríl 2026.