Fram­tíð­in og fjöregg­ið okk­ar

Landsvirkjun fagnaði í fyrra 60 farsælum starfsárum. Saga fyrirtækisins er samofin þeirri ótrúlegu uppbyggingu sem orðið hefur á þessum tíma í orkuvinnslu, flutningi og iðnaði; uppbyggingu sem stuðlað hefur að hagsæld og bættum lífskjörum þjóðarinnar með öflugu atvinnulífi og raforkukerfi sem er einstakt á heimsvísu. Við hjá Landsvirkjun munum áfram sinna verðmætasköpun fyrir land og þjóð og styðja við viðskiptavini okkar, sem eru á meðal öflugustu og mikilvægustu fyrirtækja á Íslandi.

Í áranna rás hefur fyrirtækið þróast í takti við þróun samfélagsins. Undanfarið ár hefur Landsvirkjun til að mynda tekið skref inn á skipulagða raforkumarkaði. Þá spyrja sumir eflaust: af hverju þurfum við raforkumarkaði?

Raforkumarkaðir eru af ýmsum stærðum og gerðum. Þar má til dæmis nefna stórnotendamarkað, heildsölumarkað þar sem stunduð eru viðskipti fram í tímann, kerfisþjónustumarkað og svo mætti lengi telja. Þessir ólíku markaðir eiga það sameiginlegt að stuðla að skilvirkri verðmyndun og sjálfbærri nýtingu auðlinda, auka gegnsæi og jafnræði, bæta nýtingu raforkukerfisins og hvetja til nýsköpunar og fjárfestinga.

Raforkuviðskipti á Íslandi hafa verið afar virk á undanförnum 20 árum og tekið miklum breytingum. Við búum svo vel hér á landi að raforkuvinnsla er 100% endurnýjanleg, sem þýðir að við njótum algjörrar sérstöðu á heimsvísu og höfum náð því markmiði sem önnur lönd keppast við að ná. Hér hefur sterkum orkufyrirtækjum vaxið mjög fiskur um hrygg, þau hafa aukið orkuvinnslu um meira en 400 MW síðustu tvo áratugi og keppa sín á milli, fyrirtækjum og heimilum í landinu til hagsbóta. Raforkukerfið hefur sýnt mikinn viðnámsþrótt þegar áföll hafa dunið yfir og við höfum komist í gegnum erfiðleika í orkuframboði án þess að neyðarástand hafi myndast. Niðurstaðan er lægsta og stöðugasta raforkuverð til almennings á Norðurlöndum, samkvæmt tölum frá Eurostat, hagstofu Evrópusambandsins.

En nú eiga sér stað miklar vendingar, með stofnun tveggja fyrirtækja sem reka skipulega raforkumarkaði. Þeirri spurningu er oft varpað fram hvort þörf sé á tveimur mörkuðum í svo litlu landi. Grunnspurningin er þó ekki hversu mörg fyrirtækin eru, heldur hvers konar viðskiptafyrirkomulag eigi að vera ráðandi; hvernig við viljum vega saman langtíma- og skammtímaviðskipti.

Reynslan sýnir að sölufyrirtæki á Íslandi hafa kosið að tryggja raforkukaup sín langt fram í tímann. Á síðasta ári voru skammtímaviðskipti raforku á Íslandi aðeins um 5-10% af afhentri orku á almennum markaði samkvæmt tölum frá Raforkueftirlitinu, raforkumörkuðum og Landsvirkjun.

Eitt af stóru verkefnum raforkumarkaða er að auka viðnámsþrótt þegar við göngum í gegnum erfið tímabil og framboð raforku minnkar. Það er þá sem reynir á raforkumarkaði. Lausnirnar sem þeir veita skipta sköpum.

Evrópubúar hafa náð miklum árangri með skammtímamarkað sem er hannaður til þess að tengja saman kerfi og stýra hvaða gas- og kolaorkuver eru í gangi á hverjum tíma. Skammtímamarkaðurinn skilar skýru verðmerki frá degi til dags, sem nýtist til að stýra flutningi til svæða þar sem framboð er takmarkað og auka vinnslu í gas- og kolaorkuverum.

Á Íslandi er ekki hægt að mæta framboðsvanda með því að kveikja á gas- eða kolaorkuverum. Þau eru einfaldlega ekki til. Vandinn verður heldur ekki leystur með innflutningi á orku eða auknum bruna á eldsneyti. Í raforkukerfinu okkar er það náttúran sem hefur úrslitaáhrif á það hvort orkuframboð sé fullnægjandi. Náttúran hreyfir sig ekki hratt, innrennsli til lóna er hægfara ferli, skortur myndast yfir langt tímabil og það tekur marga mánuði, stundum hálft ár eða meira, að ná jafnvægi á ný.

Þessi eiginleiki raforkukerfisins er helsta ástæða þess að langtímaviðskipti gegna einkar mikilvægu hlutverki hér á landi. Langtímaviðskipti eins og við þekkjum þau veita sterka tvíþætta vörn í orkuskorti.

Annars vegar eru það langtímasamningar við stórnotendur, sem kveða á um forgangsorku og skerðanlega orku. Þegar lágt er í lónum og orkuskortur blasir við virkjast skerðing, sem dregur úr álagi á kerfið og bætir stöðuna. Á þennan hátt draga stórnotendasamningar úr áhrifum orkuskorts á heildsölumarkaði.

Hins vegar eru það framvirk kaup sölufyrirtækja sem mynda ennþá sterkari vörn fyrir almenna raforkunotendur. Sú staðreynd að sölufyrirtæki festa kaup á stærstum hluta þeirra orku sem þau afhenda almenningi í landinu með löngum fyrirvara þýðir að endanotendur, þú og ég, eru að stórum hluta í vari fyrir verðsveiflum þegar gefur á bátinn.

Næsta vers á raforkumarkaði snýst ekki um hvort hér starfi einn, tveir eða fleiri skipulagðir raforkumarkaðir. Næsta vers snýst um það hvaða leiðir við förum til þess að tryggja skilvirkni raforkumarkaða í þágu neytenda þegar við förum í gegnum erfið tímabil raforkuskorts.

Stjórnvöld vinna hörðum höndum að því að móta stefnu og lagaumgjörð sem leggur línurnar í raforkuviðskiptum, sér í lagi um það hvernig tryggja megi stöðugleika og raforkuöryggi almennings. Hér er um mjög stórt hagsmunamál fyrir þjóðina að ræða og sanngjarnt að stjórnvöld sem hún hefur kosið fái ráðrúm til að varða leiðina.

Næsta vers á raforkumarkaði mun skýrast. Stjórnvöld hafa ítrekað sagt að almenningur og smærri fyrirtæki eigi ekki að keppa við stóriðjuna um raforku og það er eðlilegt að nokkurrar óþreyju gæti bæði hjá orkugeiranum og almenningi að sjá hvaða leið þau kjósa að fara til þess að tryggja að svo verði.

Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að orkugeirinn deili þeirri sýn að vilja þjóna almennum notendum eins vel og kostur er. Ég veit líka að Íslendingar eru öfundaðir víða um heim af þessu einstaka, græna raforkukerfi sem við höfum byggt upp. Því það hefur líka skilað lágu og stöðugu verði til heimila og smærri fyrirtækja og gert kleift að byggja upp samkeppnishæfan iðnað hérlendis sem skilar þjóðarbúinu miklu.

Það er alltaf hægt að gera gott kerfi betra en það er mikilvægt að stíga varlega til jarðar og gæta fjöreggsins sem raforkukerfið og endurnýjanlegu orkuauðlindirnar okkar eru.

___

Greinin birtist fyrst í Vísbendingu 24. júní 2026.