Gagnaver í leit að orku

Við lifum á tímum örra tæknibreytinga, þar sem gervigreind er orðin lykilþáttur í þróun samfélags og atvinnulífs um allan heim. Fyrirtæki og þjóðir keppast við að þjálfa líkön, bæta reiknigetu og skapa sér forskot í kapphlaupinu um nýtingu gervigreindar.

Bandaríkin, Kína og Evrópusambandið hafa þegar hafið víðtæka uppbyggingu og stefna að því að vera leiðandi á þessu sviði. Ísland stendur nú á tímamótum og við höfum tækifæri til að taka virkan þátt í gervigreindarbyltingunni á eigin forsendum, en aðeins ef við erum snör í snúningum.

Gervigreind hefur þegar breytt heiminum; hún hefur til dæmis bylt rannsóknum á áhrifum lyfja á líkamann, stuðlað að þróun nýrra aðferða við að lækna sjúkdóma, bætt veðurspár og loftslagsrannsóknir og aðstoðað við þróun nýrra námsaðferða. Hún stóreykur framleiðni í samfélaginu og opnar ný tækifæri til atvinnusköpunar.

Þessi bylting kallar þó á gríðarlega aukningu í gagnavinnslu og þar með framboði raforku. Sérfræðingar telja að umsvif gagnavera muni tvöfaldast eða jafnvel þrefaldast fyrir lok áratugarins og að aukin orkuþörf þeirra vegna gervigreindar á heimsvísu verði þá á við 25-falda framleiðslugetu íslenska raforkukerfisins. Nú eru málmvinnslur ekki lengur stærsti kaupandi raforku í heiminum og helstu tæknifyrirtæki veraldar keppast um að gera langtímaraforkusamninga; fyrirtæki á borð við Amazon, Alphabet (Google), Microsoft og Meta.

Á Íslandi starfa þrjú alþjóðleg gagnaver; Verne Global, Borealis og atNorth. Þau nýta um 3% af allri raforkuvinnslu hérlendis og skapa beint um 120 störf, en allt að 900 þegar óbeinu störfin eru talin með. Bein innlend fjárfesting í greininni nam yfir 40 milljörðum króna árið 2024 og tekjur um 22 milljörðum. Íslensk gagnaver henta vel fyrir gervigreindarverkefni sem krefjast útreikninga sem ekki eru sérstaklega tímaháðir, fyrir hefðbundnari skýjaþjónustu og rekstur ofurtölva.

Að mati rekstraraðila gagnavera hér á landi myndi það bæta stöðu Íslands í samkeppninni hvað mest ef hér væri til meira af fyrirsjáanlegri og sveigjanlegri grænni raforku.

Gagnaver geta starfað á fleiri stöðum en hefðbundinn iðnaður. Varan er seld sem ljós á sekúndubroti í gegnum gagnatengingar hvert sem er í heiminum og þarf því hvorki hafnir né flutningsleiðir. Jákvæð áhrif gagnavera á nærsamfélagið eru mikil; við uppbyggingu og rekstur skapast fjölmörg störf, oft sérhæfð, og þau styrkja þjónustugreinar á viðkomandi svæðum. Sem dæmi má nefna að um 25-30 starfsmenn starfa beint hjá atNorth á Akureyri, auk þess sem 100-150 manns vinna við byggingu gagnaversins.

Þessi sérhæfða þekking styður við áframhaldandi nýsköpun og rannsóknir og eflir því verðmætasköpun til lengri tíma. Uppbygging gagnavera getur myndað nýja stoð fyrir hagkerfið sem felur í sér aukna áhættudreifingu, auk þess að stafrænir innviðir og gagnasjálfstæði landsins styrkjast.

Ísland hefur alla burði til að verða alvöru keppinautur í baráttunni um starfsemi gagnavera. Hér er orkan græn, raforkukerfið traust, loftslagið kalt, fjarskiptainnviðirnir öflugir, vinnuaflið menntað og síðast en ekki síst er hér boðið upp á langtímaraforkusamninga.

En gagnaversiðnaðurinn hreyfir sig hratt og til þess að við verðum raunhæfur kostur þarf samstillt átak stjórnvalda, orkufyrirtækja og sveitarfélaga til að tryggja næga orkuöflun, gera leyfisveitingaferlið einfaldara og skilvirkara og tryggja sterka stoðþjónustu. Ríkisstjórnin steig nýlega afar jákvætt skref þegar sett var á fót ný staða verkefnastjóra stórfjárfestinga, sem vonandi samræmir starf ráðuneyta þegar tekin er afstaða til einstakra verkefna.

Við getum ýmislegt lært af nágrönnum okkar á Norðurlöndunum í þessum efnum. Finnar hafa til að mynda náð frábærum árangri í því að laða til sín gagnaver með markvissri markaðssetningu, styrkingu innviða og umgjarðar, einföldun leyfisferla og uppbyggingu grænnar orkuvinnslu.

Nú er rétti tíminn til að móta okkar eigin framtíð. Orkufyrirtækin, stjórnvöld og sveitarfélög þurfa að taka höndum saman og búa til sem besta umgjörð, svo gervigreindin verði alvöru tækifæri fyrir Ísland.