Meira afl fyrir orkuna

Líkur eru á að raforkuþörf samfélagsins verði ekki uppfyllt á allra næstu árum. Þetta eru ekki ný sannindi, þau hafa endurspeglast í umræðum um orkuöryggi og í spám Orkustofnunar og Landsnets. Illa hefur gengið að koma verkefnum tengdum aukinni raforkuvinnslu í gegnum flókið leyfisveitinga- og kæruferli en nú hillir loks undir breytingar. Framkvæmdir við byggingu Vaðölduvers eru í fullum gangi og bygging Hvammsvirkjunar kemst vonandi á fullan skrið á allra næstu mánuðum.

Það gleymist hins vegar stundum að ekki er nóg að afla orku inn í raforkukerfið heldur þarf einnig að setja upp nægilegt stýranlegt afl til að mæta þörf fyrir sveigjanleika. Næg orka er eitt, nægt afl annað. Ég hef áður líkt þessu við rútu sem ekur eftir þjóðveginum. Hún er með nægilegt bensín, þ.e. orku, en ekki nægilega öfluga vél til að komast upp allar brekkur. Aflið skortir til að nýta orkuna. Ítrekað hefur reynt á aflgetu raforkukerfisins undanfarin ár. Raforkuspár Landsnets benda einnig til að aflskortur geti orðið viðvarandi í raforkukerfinu í nánustu framtíð enda fer þörf fyrir sveigjanleika vaxandi vegna m.a. orkuskipta og innkomu vindorkuvera. Rekstur vindorkuvera kallar á stýranlegt afl á móti vindorkunni til að tryggja afhendingu orku frá slíkum orkuverum.

Oft er nefnt að orkufyrirtæki þjóðarinnar, Landsvirkjun, ráði yfir nær öllu stýranlegu afli í landinu og jafnvel gefið í skyn að fyrirtækið hafi þar einhvers konar einokunaraðstöðu. Það er vissulega rétt að Landsvirkjun rekur langstærsta vatnsaflskerfi landsins og hefur með fyrirhyggju sett upp afl umfram lágmarksþarfir. Það afl nýtist sem stýranlegt afl í kerfinu. Aðrir framleiðendur hafa kosið að setja ekki upp afl umfram lágmarksþarfir að sama marki, enda fylgir slíkum fjárfestingum talsverður kostnaður. Þetta á bæði við um önnur orkufyrirtæki sem reka vatnsaflsstöðvar sem og fyrirtæki sem reka jarðvarmastöðvar.

Þó ber að hafa í huga að vinnslukerfi Landsvirkjunar hefur ávallt verið hannað með ítrustu hagkvæmni að leiðarljósi enda er nýting vatnsafls Landsvirkjunar með því allra besta sem þekkist í heiminum. Laust stýranlegt afl í vinnslukerfi Landsvirkjunar er því takmarkaðra en margur hyggur.

En í hverju liggja þessar takmarkanir? Auðvelt er að draga úr orkuvinnslu annarra virkjana þegar vindurinn blæs. Það má þó ekki ganga svo langt að vatn, sem annars hefði nýst til raforkuframleiðslu, fari að renna fram hjá vatnsaflsvirkjunum. Erfiðara er hins vegar að auka orkuvinnslu annarra virkjana þegar vindorkan skilar ekki orku. Til þess þurfum við að hafa tiltækar aflvélar (túrbínur) sem annars eru ekki í notkun. Það liggur í augum uppi að fjárfesting í aflvélum sem sjaldan eru notaðar er ekki endilega hagkvæm. Það er líklega ástæðan fyrir að önnur orkufyrirtæki hafa hannað sínar virkjanir þannig að aflvélar þeirra keyri nær stöðugt frekar en að vera tiltækar á þeim tímabilum þegar auka þarf afl í kerfinu, t.d. þegar vindurinn blæs ekki.

Til þess að mæta þörfum raforkumarkaðar fyrir aukinn sveigjanleika vinnur Landsvirkjun nú að undirbúningi þess að auka stýranlegt afl í vinnslukerfi sínu og jafnframt stækka eldri aflstöðvar. Þessi vegferð tekur ár og jafnvel áratugi enda ekki áhlaupaverk að stækka virkjanir í mikið nýttu og nánast fullseldu vinnslukerfi. Uppsetningu á auknu stýranlegu afli fylgja auk þess talsverðar fjárfestingar og verð fyrir stýranlegt afl á raforkumarkaði þarf að endurspegla þann kostnað enda verður ekki ráðist í slík verkefni nema að arðsemi þeirra sé tryggð.

Bygging Búrfellsstöðvar II, sem gangsett var á árinu 2018 og býr að 100 MW afli, mætti tímabundið þörfinni fyrir aukið stýranlegt afl í raforkukerfinu. Stækkun Sigöldustöðvar um 65 MW er næsta stóra verkefni Landsvirkjunar í þessari vegferð. Eftir langt og strangt leyfisveitinga- og kæruferli hillir nú loks undir að framkvæmdir við stækkunina hefjist. Gert er ráð fyrir að hún verði komin í gagnið í lok árs 2029. Líklegt er að fleiri verkefni fylgi í kjölfarið en ákvarðanir um þau ráðast af aðstæðum á raforkumarkaði og spám um þörf fyrir sveigjanleika.

___

Greinin birtist fyrst á visir.is 1. júlí 2026