Orkan í auðlindum og fólki á Norðurlandi

Eimur, samstarf um orkutengda nýsköpun á Norðurlandi, fagnar 10 ára afmæli á þessu ári. Samstarfið var sett á laggirnar af Landsvirkjun, Eyþingi (forvera Sambands sveitarfélaga og atvinnuþróunar á Norðurlandi eystra sem nú er bakhjarl), Orkuveitu Húsavíkur og Norðurorku. Bakhjarlahópurinn stækkaði svo þegar umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið og Samtök sveitarfélaga á Norðurlandi vestra bættust við.

Markmið Eims hefur frá upphafi verið að bæta nýtingu auðlinda á Norðurlandi með verðmætasköpun, sjálfbærni og nýsköpun að leiðarljósi. Óhætt er að segja að Eimur hafi skilað sínu.

Á Norðurlandi eru miklar og fjölbreyttar orkulindir. Landsvirkjun vinnur raforku annars vegar úr jarðvarma á Mývatnssvæði og hins vegar með vatnsafli í Blöndu og Laxá. Raforkuvinnslan og orkusækin atvinnustarfsemi, auk sjávarútvegs, landbúnaðar og ferðaþjónustu, er undirstaða þess kröftuga atvinnulífs sem byggst hefur upp á svæðinu. Þar ríkir engin stöðnun og til að mæta framsækni svæðisins mun Landsvirkjun auka orkuvinnslu þar á næstunni. Það verður gert með uppsetningu á svokallaðri toppvél á Þeistareykjum sem bætir nýtni þeirrar gufu sem hefur nú þegar verið aflað, auk þess sem áformað er að stækka stöðina sjálfa. Því eru horfur á umtalsverðri fjárfestingu í landshlutanum.

Eitt er að vinna orkuna og annað að koma henni til notenda. Áformað er að bæta afhendingaröryggi og afhendingu í landshlutanum með aðgerðum sem staðfestar voru með samkomulagi á milli umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, Rarik og Landsnets seint á síðasta ári. Þar má til dæmis nefna nýtt tengivirki á Bakka við Húsavík þar sem unnið er að uppbyggingu á grænum iðngörðum. Eimur rak um skeið verkefnastofu fyrir uppbyggingu iðngarðanna. Á Bakka er nú eitt best undirbúna svæði á landinu til að taka á móti nýrri atvinnustarfsemi. Þar mun eflaust byggjast upp öflugur iðnaður á næstu árum sem nýtir auðlindir og styrkleika svæðisins, en lágmarkar jafnframt umhverfisáhrif starfseminnar með áherslu á deilingu auðlindastrauma og fullnýtingu.

Jarðvarmasvæði Landsvirkjunar skila ekki eingöngu raforku því ýmsar hliðarafurðir vinnslunnar eru nú nýttar. Dæmi um það eru nýsköpunarfyrirtækin GeoSilica og MýSköpun.

GeoSilica hyggst hreinsa kísil úr skiljuvatni Þeistareykjastöðvar en kísill er mjög verðmætt efni sem hægt er að nýta t.d. í fæðubótaefni sem og í fjölbreytta iðnaðarstarfsemi. MýSköpun er upprennandi fyrirtæki á sviði örþörungaræktar sem stefnir að því að byggja upp starfsemi á Þeistareykjum. Þessi verkefni auka fjölbreytni atvinnulífs á Norðurlandi og eru gott dæmi um bætta nýtingu auðlinda sem annars færu til spillis.

Starfsfólk Eims hefur unnið ötullega að markmiðum félagsins um bætta auðlindanýtingu. Bæði hefur félagið aflað styrkja til ýmissa verkefna og fengið þannig fjármagn til landshlutans, auk þess að styðja við mörg verkefni sem hafa náð fótfestu. Þá hafa þau stutt við sveitarfélög við undirbúning lóða og önnur tengd mál svo grípa megi tækifærin sem gefast með skömmum fyrirvara hafi fyrirtæki áhuga á að byggja upp starfsemi sína á þeim lóðum.

Sveitarfélög ættu að sjá sér hag í að sameina krafta sína við þróun iðnaðarlóða til að nýta innviði á sem hagkvæmastan hátt og lágmarka umhverfisáhrif, til dæmis með samnýtingu mengunarvarnarbúnaðar og tækifærum til nýtingar á hliðarstraumum frá iðnaði. Slík hringrásarhugsun ætti að vera lykilstef í þróun atvinnustarfsemi.

Norðurland býr enn yfir miklum tækifærum til bættrar nýtingar auðlinda og frekari atvinnusköpunar hvort sem er á grunni jarðhita og raforku, eða hliðarafurða frá landbúnaði, sjávarútvegi eða öðrum iðnaði. Dæmin sanna að nýsköpun og frumkvöðlastarf lifir þar góðu lífi. TDK Foil á Akureyri framleiðir álþynnur sem nýttar eru í snjallsímana okkar og önnur rafeindatæki, Steinullarverksmiðjan á Sauðárkróki steinull í ýmsum formum til að einangra hús og híbýli, Sæplast á Dalvík plastker sem notuð eru í matvælaiðnaði beggja vegna Atlantshafsins og Vilko á Blönduósi þurrkar og vinnur matvæli í ýmsum myndum sem allir landsmenn þekkja. Vart þarf að minna á öflug fyrirtæki í sjávarútvegi og landbúnaði.

Á starfstíma Eims hefur mikil breyting orðið á orkutengdri starfsemi á Norðurlandi. Þrír stórnotendur hösluðu sér þar völl, kísilmálmverksmiðjan PCC BakkiSilicon og gagnaversfyrirtækin AtNorth og Borealis Data Center. Mikil fjárfesting hefur fylgt þessum aðilum og þau hafa verið mikilvæg stoð í atvinnulífi svæðisins. Þessi fjárfesting er afrakstur nýtingar endurnýjanlegra orkugjafa á Norðurlandi.

Þótt margt hafi hér verið talið upp er upptalningin ekki tæmandi. Hér hafa aðeins verið nefnd nokkur dæmi um afrakstur þeirrar bjartsýni og drifkrafts sem ríkt hefur í orkutengdri atvinnuuppbyggingu á Norðurlandi. Landsvirkjun ætlar að leggja sitt af mörkum áfram til að styðja við slíka uppbyggingu og við hlökkum til þeirrar framtíðar.

____

Greinin birtist fyrst í Bændablaðinu 16. apríl 2026