Raforkuverð og hlutverk Landsvirkjunar

Rannveig Rist, fráfarandi forstjóri álvers Rio Tinto Alcan (RTA), var í viðtali í Áramótablaði Viðskiptablaðsins og Frjálsrar verslunar. Saga Landsvirkjunar og álversins í Straumsvík er samofin, því samningar íslenska ríkisins við Alusuisse leiddu til stofnunar Landsvirkjunar árið 1965. Búrfellsvirkjun, fyrsta stóra vatnsaflsvirkjunin sem Landsvirkjun reisti, var byggð til að afla orku fyrir álverið og gangsetning hennar markaði upphaf nýtingar fallvatnanna okkar til uppbyggingar iðnaðar og fjölbreyttara atvinnulífs í landinu.

Samstarf Landsvirkjunar og RTA hefur verið farsælt. Landsvirkjun hefur ítrekað stutt við vöxt RTA og álverið lengst af verið mikilvægasti viðskiptavinur orkufyrirtækis þjóðarinnar. Reglulega hefur verið endursamið um verð og er þá oft hart tekist á, enda um mikla viðskiptalega hagsmuni að ræða og samningafólk RTA mjög hart í horn að taka. En það hafa alltaf náðst samningar.

Viðtalið við Rannveigu var um margt áhugaverð lesning en mér er þó ljúft og skylt að fara nánar yfir nokkur atriði sem ekki standast alveg skoðun.

Landsvirkjun hefur frá stofnun fyrirtækisins reynt að fá sem hagstæðasta samninga í þágu eiganda síns. Stjórn og stjórnendur fyrirtækisins gerðu sér vissulega grein fyrir því við stofnun þess að Landsvirkjun yrði að sætta sig við heldur lágt orkuverð í upphafi en mögulegt yrði að semja um hærra orkuverð síðar.

Án þessara kjara og langtímasamninga hefðu erlendir stóriðjufjárfestar ekki fengist hingað til lands. Þá hefðum við ekki getað byggt upp þetta magnaða raforkukerfi, því stóriðjan hefur greitt fyrir uppbygginguna. Jóhannes Nordal, stjórnarformaður Landsvirkjunar fyrstu 30 árin, talaði einmitt ítrekað um að það væri markmiðið þegar starfsemin hófst. Áhugasamir geta kynnt sér þetta bæði í ævisögu Jóhannesar frá 2022 og sögu Landsvirkjunar sem út kom 2023.

Fyrstu 40 árin í rekstrinum einkenndust enda af þessu. Allt fram til ársins 2005 voru aðstæður erfiðar, orkuverð var lágt í heiminum og samningsstaða Landsvirkjunar er alltaf erfið í lokuðu raforkukerfi.

Rannveig segir að síðustu 15 ár virðist „eigendur Landsvirkjunar hugsa öðruvísi, áherslan fyrst og fremst á að hámarka hagnaðinn til skamms tíma.“ Það vill svo til að það eru einmitt um fimmtán ár frá því að ég tók við sem forstjóri Landsvirkjunar.

Endursamningar við Rio Tinto Alcan í Straumsvík árið 2010 mörkuðu kaflaskil hjá fyrirtækinu. Landsvirkjun var á þeim tíma mjög skuldsett, hafði aldrei greitt skatta og lítinn arð. Nú var loksins kominn tími til þess að uppskera meira fyrir þær miklu fjárfestingar í orkuvinnslu sem lítil þjóð hafði byggt upp jafnt og þétt allan síðari hluta tuttugustu aldar og fram á þá 21.

Fjárfestingar í virkjanamannvirkjum til áratuga eru nú greiddar upp og endursamningar við flesta stærstu viðskiptavini okkar hafa leitt til þess að Landsvirkjun er lítið skuldsett og er farin að greiða töluverðan arð til ríkisins. Á sama tíma stenst raforkuverð á Íslandi fyllilega samanburð við þau lönd sem við berum okkur helst saman við.

Til að fyrirbyggja allan misskilning skal það upplýst að raforkuverðið sem Rio Tinto hefur greitt á síðustu árum eftir endursamninga er nálægt meðalkostnaðarverði virkjana Landsvirkjunar. Fyrirtækinu er óheimilt að selja undir því verði vegna samkeppnislaga og reglna um ríkisstyrki. Enda engin ástæða til. Rannveig Rist var a.m.k. mjög ánægð með þá samninga sem gerðir voru árið 2010 og hið sama var uppi á teningnum við endursamninga árið 2021 – „Það er bara mjög mikill áfangi fyrir okkur að vera komin með samning sem gerir Ísal samkeppnishæft,“ sagði hún þá.

Núna vill hún hins vegar meina að Akkillesarhæll álversins sé hátt raforkuverð!

Ástæða þess að stórnotendur hafa verið tilbúnir að koma hingað og fjárfesta fyrir tugi milljarða er sú að hér hafa boðist langtímaraforkusamningar á fyrirsjáanlegu verði, með örugga afhendingu.

Landsvirkjun hefur aldrei skert forgangsorku – allir okkar viðskiptavinir hafa alltaf fengið alla þá orku sem samningar þeirra kveða á um. Það er því óneitanlega sérstakt að Rannveig tali um að „raforkuskerðingar síðustu ára hafi líka reynst þungt högg.“ Hún hefur verið forstjóri álversins í þrjátíu ár og þekkir mæta vel náttúrulegar sveiflur í rekstri vatnsaflsvirkjana. Í góðu vatnsári getur stóriðjan fengið þá auka-orku sem í boði er á hagstæðu verði og aukið þannig framleiðsluna umfram samninga. Skerðanleg orka heitir skerðanleg orka vegna þess að... hana má skerða þegar hún er ekki til.

Rio Tinto hefur hins vegar margoft nýtt sér samningsákvæði sem heimilar fyrirtækinu að falla frá kaupum á raforku. Þar má nefna að stækkunin sem samið var um 2010 gekk ekki eftir vegna tæknilegra örðugleika þannig að RTA hefur ekki enn fullnýtt samninginn með tilheyrandi tekjumissi fyrir Landsvirkjun og svokallað ljósboga-atvik árið 2019, sem stöðvaði alla framleiðslu í einum kerskála verksmiðjunnar og kostaði Landsvirkjun 2 milljarða kr. í töpuðum tekjum.

Loks verð ég að gera athugasemdir við yfirlýsingar forstjórans um upprunaábyrgðir sem hún segir að Landsvirkjun hafi „tekið upp á“ að selja til Evrópu. Íslendingar nýti ekki auðlind sína til hagsbóta fyrir fyrirtæki sem hér séu, heldur til þess að hafa skammtímaarð og um leið „aðstoða orkufyrirtæki á meginlandi Evrópu við að halda áfram að framleiða orku með jarðefnaeldsneyti, t.d. kolum.“

Þetta er undarleg yfirlýsing. Upprunaábyrgðir eru ekki hluti af raforkusamningi Landsvirkjunar við álverið í Straumsvík en hins vegar hefur Rio Tinto keypt slíkar ábyrgðir af öðrum orkufyrirtækjum vegna eigin álframleiðslu. Kaup og sala upprunaábyrgða hafa engin áhrif á fyrirtæki sem framleiða orku með jarðefnaeldsneyti, þeim er refsað með CO2 skattheimtu.

Hið rétta er auðvitað að tekjur af sölu upprunaábyrgða eru notaðar til að styðja við áframhaldandi græna orkuvinnslu. Það er tilgangur kerfisins. Tekjur Landsvirkjunar af sölu ábyrgða, aðallega til fyrirtækja erlendis, jafngilda helmingi alls kostnaðar við fyrsta vindorkuver Íslands og munar um minna.

Í orkugeiranum þarf að gera langtímaáætlanir og auðsýna mikla þolinmæði og þrautseigju. Þótt Landsvirkjun sé komin á sjötugsaldur er hún rétt búin að slíta barnsskónum og þarf ekki síður að horfa til framtíðar nú en fyrr. Líkur eru á að kostnaðarverð næstu virkjana verði nokkru hærra en meðalkostnaðarverð Landsvirkjunar, m.a. vegna þess að þegar er búið að nýta hagstæðustu virkjanakostina og vegna mikilla kostnaðarhækkana á síðustu árum. Þetta verður að taka með í reikninginn í framtíðarsamningum.

„Það er annað viðhorf hjá eigendum undanfarin ár heldur en var, það er að segja hvert hlutverk fyrirtækisins er í íslensku samfélagi,“ sagði Rannveig í viðtalinu.

Ég held að viðhorf eigendanna – sem erum við öll sem hér búum – sé óbreytt. Hlutverk okkar er að sjá til þess að í landinu sé til næg orka fyrir heimili og atvinnulíf – en líka að þjóðin njóti viðunandi arðs af þeim orkuauðlindum sem okkur er trúað fyrir.

-

Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu 14. janúar 2026.