Suðurland orku og tækifæra

Á þeim tæpu 6 árum sem Orkídea hefur starfað á Suðurlandi hefur góður árangur náðst. Þetta nýsköpunarverkefni, sem sett var á laggirnar af Landsvirkjun ásamt Sambandi sunnlenskra sveitarfélaga (SASS) og Landbúnaðarháskóla Íslands, hefur frá upphafi haft það markmið að stuðla að þróun orkutengdrar matvælaframleiðslu og hringrásarhagkerfis á Suðurlandi. Árið 2023 bættist svo umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið við þéttan hóp bakhjarla. Orkídea hefur komið að ýmsum góðum verkefnum ólíkra aðila og gengið vel að sækja fjármagn úr innlendum sem erlendum sjóðum. Orkídea og samstarfsfyrirtæki hafa t.d. fengið um milljarð króna í styrki frá Evrópusambandinu fyrir tvö ESB verkefni sem fjallað er um síðar í þessari grein.

Raforka gegnir lykilhlutverki í uppbyggingu atvinnulífs og samkeppnishæfni þess. Það er sannarlega súrefni samfélagsins. Ný tækifæri skjóta sífellt upp kollinum, t.d. innan matvælaiðnaðar, svo sem í þörungarækt, landeldi og hátæknigróðurhúsum. Samkeppnishæfni er ekki einungis metin fyrir einstaka atvinnugrein eða landshluta, heldur einnig fyrir Ísland í heild. Við sækjum á alþjóðlega markaði og erum á margan hátt í góðri stöðu til að sækja og styðja við fjölskrúðugan hátækniiðnað.

Suðurland hefur lengi verið sá landshluti þar sem mest er unnið af raforku en þar hefur nýting hennar hins vegar ekki verið mikil. Hér hefur hins vegar breyting orðið á. Frá árinu 2023 hafa tveir stórnotendur raforku hafið starfsemi á svæðinu, þ.e. landeldisfyrirtækin First Water í Þorlákshöfn og Laxey í Vestmannaeyjum. Ljóst er að starfsemi sem þessi er mikil lyftistöng fyrir viðkomandi sveitarfélög en ekki síður fyrir Suðurland og landið í heild. Áætlað er að heildarfjárfesting þessara tveggja fyrirtækja til næstu 10 ára verði upp undir 200 milljarðar króna og að þau skapi samtals um 400 ný störf.

Á sama tíma stefnir Landsvirkjun að aukinni raforkuvinnslu í landshlutanum. Stærstu verkefnin eru fyrsta vindorkuver landsins við Vaðöldu, auk Hvammsvirkjunar og stækkunar á Sigöldustöð. Þá eru einnig á dagskrá ýmis stækkunar- og aflaukningarverkefni, bæði á Þjórsársvæði og í Soginu. Ljóst er að ef þessi áform ganga eftir verður fjárfesting Landsvirkjunar umtalsverð á svæðinu á næstunni.

Aukin orkuvinnsla kallar á öflugra flutningskerfi. Ýmis stór verkefni eru í farvatninu hjá Landsneti og má þar helst nefna nýja sæstrengi til Vestmannaeyja, nýjar tengingar við Þorlákshöfn og endurnýjun á tengivirki í Sigöldu.

Staðbundin lífgas- og áburðarvinnsla er þekkt tækni í landbúnaði erlendis. Aukinn áhugi er meðal kúabænda og garðyrkjubænda á Suðurlandi á þessari tækni sem felur í sér gerjun á lífrænum straumum landbúnaðar og garðyrkju í því skyni að nýta næringu og orku frá þeim sem best.

Orkídea tekur þátt í tveimur ESB verkefnum sem hverfast um þessa tækni, þ.e. Value4Farm og Terraforming LIFE, með íslenskum og erlendum aðilum, þ. á m. landeldisfyrirtækinu First Water í Þorlákshöfn. Markmiðið er aukin hringrás næringarefna í landbúnaði og staðbundin orkuframleiðsla og -nýting. Næstu ár munu leiða í ljós spennandi árangur af þessum verkefnum.

Landeldið er sannarlega ekki eina dæmið um nýsköpun og stórhuga matvælaframleiðslu. Garðyrkjubændur í Reykholti stækkuðu stöðvar sínar þegar Covid faraldurinn stóð sem hæst og má ætla að fjárfestingin hlaupi á milljörðum króna. Á síðasta ári beitti umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið sér fyrir auknum styrkjum úr Loftslags- og orkusjóði til garðyrkjubænda til að flýta fyrir LED lampavæðingu ylræktar. Garðyrkjubændur gátu þá fengið 40% stofnstyrk til útskipta á eldri lömpum með nýrri orkusparandi LED tækni sem sparar hverju garðyrkjubýli milljónir króna árlega í rafmagnskostnaði.

Sveitarfélög á Suðurlandi hafa einnig sett mikið fé í leit að jarðhita og mörg fengið til þess styrki úr Loftslags- og orkusjóði. Selfossveitur hafa t.d. borað nokkrar holur sem hafa gefið töluvert af heitu vatni. Kostnaður við hverja holu er um 1-2 milljarðar króna. Fleiri sveitarfélög á Suðurlandi áætla aukna leit að heitu vatni, t.d. Mýrdalshreppur og sveitarfélagið Hornafjörður, sem nýtir nýlega fengið vatn úr holum við Hoffell í nágrenni Hafnar í Hornafirði.

Hér hefur verið stiklað mjög á stóru en þó er ljóst að kraftur, vilji og átak sunnlenskra sveitarfélaga og fyrirtækja varða veginn að grænni framtíð Suðurlands og blæs aukinni matvælaframleiðslu byr í seglin. Suðurland er matarkista og samkeppnishæfni landshlutans byggir á endurnýjanlegri orku. Við þurfum því að halda áfram að byggja upp vistvæna orkukosti og innviði raforku og byggja upp fjölbreytt iðnaðartækifæri af framsýni og metnaði. Ef svo heldur fram sem horfir eru íbúum Suðurlands allir vegir færir.

____

Greinin birtist fyrst í Bændablaðinu 30. apríl 2026